Powrót 

Miejscowości Suwalszczyzny i ziem przyległych w końcu XIX w.

Wybór na podstawie „Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich“, tom V-XV.

Na literę:

ABCDEFG, …  L…Ł…M…N…O…P…R…S…Ś…T…U…W…Z…Ż…

Na skróty:

(wybrane)
Adamowicze, Adamowizna, Agrafinówka, Aksamitowizna, Aleksandrowo, Aleksandrowsk, Aleksandrówka, Aleksiejówka, Andrzejewo, Annowo, Antosin, Aszarynis, Ateny, Augustowska Puszcza, Augustowski Kanał, Augustów, Auksztokalnie, Awirnica, Awirys, Awiżańce.
Babańce, Babki, Bakałarzewo, Bakaniuk, Balcis, Balia, Balinka, Bałkosadzie, Baranowicze, Baranowo, Barcie, Bargłowskie Nowiny, Bargłów Kościelny, Bargłówek, Bargłówka, Barszcze, Barszczowa góra, Bartki, Bartna Góra, Bartniki, Barwinik, Barzyn, Bełda, Bełdzis, Bendry, Berżałowce, Berżnik, Berżniki, Biała, Biała Hańcza, Biała woda, Białe, Białe błota, Białe-jeziorki, Białegóry, Białobłoty, Białobrzegi, Białowierśnie, Białożyca, Bicajle, Biebrza, Bilwinowo, Bizenko, Blendzianka, Blizienko, Blizno, Błaskowizna, Błęda, Bobrowisko, Bobry, Bobrze, Bochanowo, Bocianowo, Boczne, Boczniel, Bogdańce, Bogusze, Bohatery, Bojary, Boksza, Boksze, Bolcie, Bolesty, Bondziszki, Borawskie, Borkowiny, Borluny, Bortele, Borysowo, Borzymy, Bóbr, Brazanie, Bronisze, Bród, Bryniuki, Bryzgiel, Brzozówka, Bubel, Buchciańskie błoto, Buchta, Bucieniszki, Buciłowo, Bućki, Bućkuny, Buda, Budki, Budwieć, Budziewizna, Budzisko, Bugieda, Bugirda, Bujniszki, Bukowo, Bulewizna, Buraki, Burbańce, Burbiszki, Burby, Burdyniszki, Burluny, Burnie, Burniszki, Bursynowizna, Busznica, Buteluny, Bychowszczyzna, Bylsa, Bylsonajcis, Bystrajgiszki.
Cegielnia, Chełchy, Chmiele, Chmielewo, Chmielnik, Chmielówka, Chochłuszka, Choćki, Chodorki, Chołdawskie, Chomaszewo, Chorożowce, Chrościele, Chylinki, Cichy, Ciemny las, Cieszkiniaki, Cimochowizna, Cimoniuńce, Cisówek, Ciszewo, Ciwoniszki, Cybula, Cybulki, Cyprki, Cyrale, Czajewszczyzna, Czaple, Czarna, Czarna buchta, Czarnakowizna, Czarna-wieś, Czarne, Czarniawka, Czarniewo, Czarnówko, Czarnucha, Czarny bród, Czarny grąd, Czarny las, Czerkiesy, Czerniakowizna, Czerwone Bagno, Czerwonka, Czerwony folwark, Czerwony krzyż, Czeszkinie, Czortek, Czostków, Czukty, Czuwańce-Łosiewickie, Czymochy, Czymoszki, Czyńce, Czyże.
Dafrajcis, Dalny-las, Daniele, Danowskie, Dawinia, Dawioń, Dąbrowa, Dąbrówka, Dąbrowskie, Degucie, Deksznie, Dębniak, Dębówka, Dębowo, Dębszczyzna, Długa, Długie, Długie Buchta, Długochorzele, Długoniedziele, Długosze, Dłużański las, Dmisiewicze, Dmitrówka, Dobczyn, Dobki, Dobrowola, Dolinczany, Doliwa, Dołgieniki, Dółki, Dominiszki, Dopicken, Dora, Dorguń, Dorsze, Dowcień, Dowspuda, Drapole, Dręstwo, Drozdowo, Druskieniki, Dubeninki, Dubokłańce, Dubowo, Duby, Dudki, Dulkowszczyzna, Duły, Dumbel, Dumblańce, Dusajcis, Dusznica, Duś, Dworaczki, Dworczysko, Dybła, Dybowo, Dybowski Róg, Dziadówek, Dziarnowo, Dziedziule, Dziemitrowo, Dziermieniszki, Dzierwany, Dziewiliszki, Dzięgiel, Dzikowizna, Dżmisiewicze.
Ejszeryszek, Ejszeryszki, Elżbiecin, Elżbiecinek, Ełk, Emilienruh, Epidemia, Eszergallen, Eustachów, Ewy.
Fedorowizna, Filipów, Flakowen, Folusz, Fornetka, Frącki, Friedensdorf, Friedrichsberg, Fritzendorf, Frydrychowo.
Galindya, Gaładuś
Jadźwingi
Kadaryszki, Kadysz, Kajliny, Kajmele, Kalinowo, Kalna, Kalwiszki, Kałęczyn, Kamienne, Kamień, Kamionka, Kamionówka, Kapczany, Kapininy, Kapłanowce, Karasiewo, Karcewo, Karkliny, Karolin, Karolina, Karolinowo, Karpa, Kasztanówka, Kasztelaciszki, Kawina, Kawiszki, Kazimierówka, Każany, Kąty, Kelig, Kepeitschen, Keppurdeggen, Kępiny, Kibisze, Kiecie, Kiegskehmen, Kiełbaska, Kiełmin, Kierceliszki, Kierzek, Kiewa-Kalnis, Kijewo, Kile, Kiliany, Kiliniki, Kirsna, Kiryłszczyzna, Kleeberg, Klejwy, Kleszczewo, Kleszczówek, Klimowszczyzna, Klonorajść, Klonowa góra, Klonownica, Kłejpeda, Kłopotka, Kobeldziszki, Kobyli kąt, Kobylno, Kocioł, Kociołek, Kociołki, Kodzie, Kodziowce, Koenitzberg, Kojle, Kokner, Kolendzie, Kolendziszki, Kolesniki, Koletnik, Kolleszisken, Kolnica, Kolniczanka, Kolno, Kolpakowa, Komaszówka, Komisarowo, Komoruńce, Kompocie, Koniecbór, Koniuchy, Konknarysz, Konopki, Konstantynówka, Kopanica, Kopanie, Kopciowo, Kopiec, Kopijki, Kopytkowo, Korejwicze, Korobiec, Kosaki, Kosiły, Kosowo, Kossowszczyzna, Koszary, Kościelne, Kotkiszki, Kotowina, Kowale, Kowalki, Kowniany, Koziki, Koziulańce, Kozłówek, Koźlin, Krakinis, Kramnik, Krasne, Krasnoborka, Krasnoborki, Krasnogruda, Krasnopol, Krasnowo, Krasnybór, Kraszta, Kraśnik, Krejsa, Krejwa, Krejwas, Krejwiany, Krejwińce, Krewel, Krokotschen, Kropiwne, Kroszówka, Królowa gora, Królówek, Krucieniszki, Krupin, Kruszewo, Kruszki, Krusznik, Kryksztany, Kryłatka, Krzemianka, Krzemieniucha, Krzewin, Krzymek, Krzywańce, Krzywe, Krzywiec, Krzywulka, Krzyżewko, Krzyżewo, Krzyżowo, Kubełdzie, Kuchnia, Kuciuliszki, Kuciuny, Kucze, Kudrany, Kudrynki, Kujawy, Kukle, Kuknielno, Kukowka, Kukowo, Kukowo-Stare, Kuków, Kukówko, Kuligi, Kulisze, Kułakiszki, Kułakowszczyzna, Kułańce, Kumiecie, Kunicha, Kunigałówka, Kunis, Kupowo, Kuprelek, Kurdymokszty, Kurkuł, Kuryanki, Kurzyniec, Kutuzówka, Kutyły Podsumowo.
Lakiele, Lasanka, Lasek, Laskowskie, Laszki, Laśmiady, Lebiedzin, Lega, Lejbogole, Lejmielewizna, Lejpuny, Lejzerówka, Lempie, Lenarty, Lenkupchen, Leonardowo, Lepianki, Leszczewo, Leszczówek, Leszkiemie, Lewońce, Lichosielce, Link, Linowo, Lipiny, Lipiszki, Lipka, Lipniak, Lipniuńce, Lipowo, Lipówek, Lipówka, Lipsk, Lipszczany, Liszków, Lizdejki, Lubimowo.
Łabętnik, Łabna, Łabno, Ładyżyn, Łakome, Łaniewicze, Łanowicze, Łanowizna, Łapsze, Łaszmiady, Łazarze, Łągiew, Łecko, Łek, Łękowo-Lipnik, Łoje, Łojki, Łopieniszki, Łopniak, Łopuchowo, Łosewicze, Łosośna, Łowocie, Łoździeje, Łubiane, Ługiele, Łumbie, Łykowo.
Macharce, Maciejowizna, Maćkance, Maćkowa-ruda, Maćkowo, Maćków, Madejki, Magdalenenhof, Magdalenowo, Majdan, Makaryszki, Makosieje, Malinówka, Malisowizna, Mała hutta, Małczynie, Małe, Małeraczki, Małgorzaty, Małkiń, Małowiste, Mamarta, Maniówka, Mankunele, Mankuny, Mańkowce, Marcinkańce, Marcinkowizna, Marcinowo, Margrabowo (Olecko), Marienhof, Markawen, Markiszki, Markowce, Markowo, Markowskie, Marlinowo, Maryanka, Marycha, Maryna, Marynowo, Masłowszczyzna, Maszutkina, Matłak, Matznorkehmen, Mauda, Mazowsze Pruskie (Mazury), Mazurki, Mazury, Mazutkehmen, Maże, Meldynis, Meszkinie, Meszkruppien, Metele, Metelica, Męciszki, Miałkie, Micewicze, Michalin, Michaliszki, Michałowo, Michnowce, Mickiewicze, Mieciuny, Mierkinie, Mieruniszki, Mięciszki, Mięciuny, Mikaszewo, Mikaszówka, Mikicie, Miklaszewo, Miklaszówka, Mikobole, Mikołajewka, Mikołajewsk, Mikołajki, Mikołajówek, Mikołajówka, Milanowszczyzna, Mileńska, Milewo, Milewskie, Milowe, Milucken, Miłaszewszczyzna, Miłostany, Miłuki, Misiszki, Miszkinie, Mittel-Joduppe, Mizery, Miżańce, Młynek, Młynik, Młyniki, Młyniska, Młynisko, Mocewicze, Moczydły, Modyszki, Mogilnica, Mojwidy, Monkinie, Morgi, Morgotroki, Moskiewszczyzna, Mostowo, Mostówek, Motule, Motułka, Mowszabole, Mozoliszki, Możne, Muły, Murowany most, Muryniszki.
Naddawki, Nadpawłówka, Naragiele, Narkuńcy, Naruny, Nasuty, Naujepile, Naumowicze, Necko, Netta, Newyork, Nieciuny, Niedźwiedzica, Niedźwiedzkie, Niekruniszki, Niekruny, Nielubańcy, Niemajuny, Niemcowizna, Niemnowo, Niemonajście, Nieprasnoja, Nierawszczyzna, Nierawy, Nieszki, Niewietka, Nikołajewsk, Nowa Chmielówka, Nowa Wieś, Nowe Mazurki, Nowe Sejwy, Nowicki Borek, Nowiki, Nowiniki, Nowinka, Nowopól, Nowosady, Nowosielc, Nowosiółki, Nowydwór, Nowy Dworek, Nowy Folwark.
Obelia, Obelica, Obelniki, Obuchowizna, Ochotniki, Ochta, Odłogi, Ogarynie, Ogonie, Ogoniszki, Ogórki, Ogrodniki, Ogrodzisko, Okliny, Okmiany, Okocie, Okolne, Okołek, Okrągłe, Okuniew, Okuniowiec, Olksniany, Olszanka, Orany, Orle, Orlinek, Orłowo, Orzechowo, Osinki, Osińska Buda, Osińska Droga, Osoczniki, Osowy Grunt, Ossowa, Ostasza, Ostrowo, Ostrówek, Ostrówko, Ostrzelek, Oszkinie, Otkieńszczyzna.
Pacianowo, Paciogrynda, Palnica, Palszinis, Paniewo, Pankowskie, Papiernia, Paserejka, Paserniki, Paserys, Patery, Pawliniszki, Pawłówka, Pełedy, Pełele, Pełudzie, Perstuń, Petropawłowsk, Piaskowo, Piecyk, Pieczugiris, Piekutowo, Pieniacze, Piertanie, Pierty, Pietraszki, Pijawne, Pilwie, Piłkalnis, Piotrowa Dąbrowa, Piotrowicze, Piotrowo, Piotrówka, Planta, Plauschkehmen, Plawischken, Plebańskie, Plewki, Plewszynek, Płaska, Płaskie, Płaskowce, Płociczno, Płowszynek, Poblindzie, Pobondzie, Poćkuny, Podborze, Podcisówek, Poddębina, Poddubówek, Poddziermieniszki, Podgawieniańce, Podgórze, Podkrólówek, Podlasie, Podleszewo, Podlipówka, Podmaniówek, Podmurowany Most, Podniemcowizna, Podnowinka, Podnowydwor, Podpijawno, Podpłociczno, Podpogorzelec, Podpołoździeje, Podrabolino, Podromaniuki, Podsejny, Podsejwy, Podserwy, Podsidorowka, Podsieleniki, Podsokolne, Podsoleniki, Podsumowo, Podświęciszki, Podtopiłówka, Podumble, Podusie, Podwalno, Podwiejsiejki, Podwigry, Podwitówka, Podwojponie, Podwólczanka, Podwółka, Podwysokie, Podzajączkowo, Podzie, Podzręby, Podżyliny, Pogorzałe, Pogorzałek, Pogorzele, Pogorzelec, Pogorzełek, Pohulanka, Pojesianka, Pojeziorki, Pojeziorze, Pokomsze, Pokrowsk, Polabiele, Polaczany, Polkowo, Polnica, Polule, Polulkemie, Połonne, Połoździeje, Połoździejka, Pomezania, Pomiany, Pomorzanka, Pomorze, Ponary, Poniatowce, Poniatowizna, Ponizie, Popaśnia, Popiecze, Poplin, Poposadzie, Popowo, Popowskie, Popowszczyzna, Posejnele, Posejny, Posielanie, Postawele, Postawelek, Poszeszupie, Potasznia, Potery, Potopy, Powieśniki, Powołkuszne, Powrotne, Pozopsie, Pożerys, Pólko, Półkoty, Prawda, Prawdziska, Prawy-Las, Predelek, Prepunty, Prolejki, Promiszki, Prorokowo, Prostki, Próchniewo, Prudetis, Prudziszki, Pruska, Prusy, Przebród, Przechodki, Przechodnie, Przejma, Przełomka, Przepiórka, Przepiórki, Przerośl, Przesławki, Przetok, Przykalety, Przystajne, Przystawańce, Przytułek, Przytuły, Puchówka, Puciatowszczyzna, Pudziszki, Puńsk, Pupiszki, Purwienis, Purwin, Purwinie, Purwiszki, Puszkanka, Puszkary, Pyrkść, Pyszki.
Rabalina, Rachelany, Racicze, Raczki, Raczkowszczyzna, Radziszki, Radziucie, Radziuszki, Radziwiłańce, Radziwiłki, Radziwiłowicze, Rajgród, Rakowicze, Rakówek, Rasztobol, Ratowszczyzna, Rawele, Rejst, Rejsztokiemie, Remienkinie, Reszecie, Reszki, Roganiszki, Rogowszczyzna, Rogożajny, Rogożyn, Rogożynek, Rogożysz, Rogówka, Rogówko, Roiska, Rojst, Romaniuki, Romanowce, Roskoszne, Rosochaty Róg, Rospuda, Rowy, Rozalin, Rozgólna, Równiny, Rubcowo, Rubieszka, Rubieżanka, Ruda, Rudawka, Rudka, Rudniki, Rudzie, Rumejki, Rusańce, Rusingi, Ruska Buda, Rutka, Rybackie, Rybalnia, Rycele, Rychtyn, Rydzewina, Rygałówka, Rygały, Rymieć, Ryngaliszki, Ryngis, Ryngle, Rynie, Rynkajcie, Rynkojeziory, Rynkowce, Rynkowicze, Rynkówek, Ryżówka, Rzepisko, Rzeszupa.
Sadłowina, Sadok, Sadowa, Sadzawka, Sajno, Sakniewo, Sałacie, Samanis, Sangroda, Saranciszki, Sarkojady, Sarniszki, Sejluny, Sejna, Sejny, Sejneński powiat, Sejwy, Senkury, Serajcie, Serebranka, Sereje, Serejka, Sernetka, Serskilas, Serwy, Sidorówka, Sidory, Siebierowo, Siejluny, Siekierkowo, Siekierowo, Sielawinis, Siemaszki, Siemieniszki, Siemienówka, Sieniewicze, Sienkańce, Sierski-Las, Sikorowszczyzna, Simoniszki, Siołko, Sitkowizna, Skazdób, Skazdubek, Skieblewo, Skomacko, Skombobole, Skowronki, Skryniki, Skundelis, Skutele, Słobódka, Słomkowszczyzna, Smaczna Woda, Smolany, Smoleńska, Smoliszki, Smolnica, Smolniki, Smorluny, Snajginie, Sobolewo, Sokolne, Sokółka, Solinie, Soliny, Solistówka, Sołojewszczyzna, Sołomianka, Sołowieje, Sołtaniszki, Sonicze, Sonkury, Sosnowo, Sosnowy Grąd, Sosnówka, Spajsznie, Stabieńszczyzna, Staciszki, Stankuny, Stanowisko, Stanuliszki, Stara Hańcza, Starosty, Starościszki, Starożynce, Stary Folwark, Stejderyszki, Stoki, Stołupianki, Stoły, Strajgi, Strajgiszki, Strękowizna, Strzelcowizna, Strzemienne, Studzianka, Studziany Las, Studzieniczna, Subacze, Sucha Balia, Sucha Rzeczka, Suchar, Sucharek, Suchodoły, Suchorzec, Sudańskie, Sudawskie, Suliny, Sumowo, Supienie, Sutra Rządowa, Suwałki, Suwalski powiat, Suwalska gubernia, Suworowo, Swoboda, Sypytka, Szadzińce, Szadziuny, Szambielowce, Szapary, Szatrańcy, Szaukuny, Szawie, Szawlany, Szczeberka, Szczebra, Szczepki, Szczodruchy, Szejpiszki, Szelment, Szelmentka, Szerśnio, Szesalis, Szeszupa, Szeszupka, Sześciowłoki, Szkilówka, Szkocya-Nowa, Szlama, Szlamy, Szlązak, Szlinokiemie, Szławanta, Szławantelis, Szławanty, Szoltany, Sztabin, Sztabinki, Sztabińska Huta, Sztykówka, Szumkówek, Szumowo, Szurpiły, Szury, Szykinis, Szyłajcie, Szyłailce, Szymaniszki, Szymanowizna, Szymkowce, Szypliszki, Szyrwinta, Szytkiejmy.
Ścibowo, Ściokła, Ślepsk, Ślipsk, Śmieciuchówka, Świack, Świackowszczyzna, Świderek, Świdziszki, Świecinówka, Świerguszki, Świerniszka, Święto Jeziory, Świętojanka, Święte-Miejsce, Świętyszki.
Taciewo, Tajenka, Tajenko, Tajno, Targowisko, Tarment, Tarnówka, Tartaczysko, Tartak, Tarusicze, Tatarka, Tatarszczyzna, Tauroszyszki, Tejzy, Tejżeniki, Teklinów, Teolin, Teplówka, Termont, Tiunkin, Tobołowo, Tobołówka, Tobyłka, Todość, Topiłówka, Trakiszki, Trompole, Trompoliszki, Trukiele, Trumpoliszki, Trycie, Trykais, Trykampie, Trzcianka, Tuczno, Turkowo, Turówka, Turtul, Twardyróg.
Ucinki, Ulczyce, Ulkowce, Upedamiszki, Upustek, Usienniki, Ustanki, Ustronie, Uszmanda, Uścianki, Uścianniki, Utrata, Uwiesy, Uzdziejek, Uzdzienniki, Użukalnie.
Walente, Walne, Wandzin, Waraszka, Warbinis, Warda, Warmia, Warnianis, Warniańce, Warstaciszki, Warwiszki, Wasilczyki, Wasilewicze, Wasiłówka, Wawiory, Wazbudzie, Wereszczeńszczyzna, Wersele, Wersztominy, Wesołowo, Wesołówka, Węgielnia, Wiatrołuża, Wiązowe, Widgerek, Widuganki, Widugiery, Wiejsieje, Wielhory, Wielkimie, Wielkonostra, Wierciochy, Wiernieje, Wierśnianka, Wiersnie, Wierzbiszki, Wigrańce, Wigry, Wiktoryszki, Wiktowo, Wilcze Bagno, Wilejki, Wilk, Wilkenszyno, Wilkieniki, Wilkija, Wilkopedzie, Wilkowce, Wilkowizna, Wilkowo, Wiłkas, Wiłkokuk, Wiłkonostry, Wiłkopedzie, Wiłkupie, Windugiery, Wingrany, Wisztorty, Wiśniewko, Witkowizna, Witkowo, Witkowszczyzna, Witówka, Wizgi, Wizgóry, Wiżajny, Wnuczkowszczyzna, Wodynis, Wodziłki, Wojciech, Wojckuniszki, Wojczuliszki, Wojnary, Wojniunce, Wojniuny, Wojponie, Wojponiszki, Wojsznary, Wojtokiemie, Wolaninowo, Wolininowo, Wołkusz, Wołkuszek, Wołkuszne, Wołonczuny, Wołowiczowce, Wołownia, Wójtowce, Wójtowskie Włóki, Wójtowstwo, Wronowo, Wrotki, Wróbel, Wudzinis, Wychodne, Wygoda, Wygorzel, Wyprynis, Wysmały, Wysoki, Wysoki Most, Wysokie, Wysokie Góry, Wyżarne.
Zabielice, Zaboryszki, Zabrecząny, Zacisze, Zaczarne, Zaczepka, Zadeksznie, Zagaje, Zagórze, Zagowszczyzna, Zahorany, Zajaski, Zajączków, Zakąty, Zaleskowszczyzna, Zaleszczewo, Zaliwki, Zamczyska, Zamiatyno, Zaniewo, Zapolne Sidory, Zapsia, Zapuszczański trakt, Zaruby, Zaskwiery, Zaścianiszki, Zatyki, Zawady, Zawidugiery, Zdręby, Zdrojczyszki, Zebrzyszki, Zelwa, Zielona, Zielona Dubrowa, Zielone, Zielonka, Zienkiele, Zofiewo, Zołotoje, Zopsie, Zubrówka, Zusienko, Zuśno, Zuzenka, Zwikiele, Zwirgiele, Zwirgzdy.
Żabickie, Żabieniec, Żagowiec, Żałkoje, Żarnowo, Żarnówka, Żarynowo, Żebrzyszki, Żegary, Żejmy, Żelaskowski Kąt, Żelazkowizna, Żeleznoje, Żerosławka, Żerwinek, Żłobin, Żmirkle, Żmudzka Wieś, Żmudź, Żmujdok, Żrobki, Żubr, Żubronajcie, Żubrowo, Żubrówka, Żubryn, Żubrynek, Żwikiele, Żyliny, Żyliszki, Żylwa, Żyrwiny, Żywa Woda, Żywulciszki.

Przedmowa,
Używane skróty,
Bibliografia,
Używane jednostki miar,
Od redakcji.

SŁOWNIK GEOGRAFICZNY

KRÓLESTWA POLSKIEGO

I INNYCH KRAJÓW SŁOWIAŃSKICH.

WYDANY


Pod Redakcyą


Filipa Sulimierskiego, redaktora Wędrowca, magistra nauk fizy-
czno-matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiéj.

Bronisława Chlebowskiego, magistra nauk filologiczno-histo-
rycznych b. Szkoły Głównéj Warszawskiéj.

Władysława Walewskiego, obywatela ziemskiego, kandydata
nauk dyplomatycznych uniwersytetu dorpackiego.


Skład Główny w Redakcyi Wędrowca, ulica Nowy Świat Nr. 59




WARSZAWA.

NAKŁADEM FILIPA SULIMIERSKIEGO i WŁADYSŁAWA WALEWSKIEGO

Druk „WIEKU“ Nowy Świat Nr. 59.

1880.


Дозволено Цензурою.

Варшава, 24 Февраля 1890 г.


PRZEDMOWA

Oddając do druku dzieło w całości już gotowe i wykończone, łatwo przychodzi autorowi zaopatrzyć je wstępnem słowem i światlejszemu czytelnikowi przedstawić w streszczenia znaczenie dzieła, jego względną wartość, ważniejsze zalety i usterki. Miłością własną zaślepiony autor nie wywiąże się niekiedy z tego zadania tak jak powinien, i temu to właśnie przypisać można dość często przejawiający się u piszących wstręt do wszelkiego rodzaju przedmów; ale bądź co bądź jeżeli kto oddaje do druku dzieło w całości gotowe, ten przynajmniej ma sposobność do sprawiedliwej oceny swojej pracy i jeśli tylko jest zdolnym do przedmiotowego myślenia, powinien książkę swoją zabezpieczyć od nieumiejętnej krytyki przez wskazanie stanowiska, jakie jej nadać pragnął, i zastrzeżenie się przed wymaganiami niezgodnemi z tem stanowiskiem.

Redakcya naszego Słownika trudniejsze ma zadanie w tej chwili, bo jakkolwiek mamy poza sobą jasno wytknięty cel i mnóstwo nagromadzonych środków, które do tego celu doprowadzić nas mają, to jednakie przed nami jeszcze większa część pracy, zbiorowej, nawet w pewnym stopniu luźnej, a od wykonania tej pracy, od codziennej, mrówczej roboty wielu osób rozproszonych po świecie zależeć będzie wartość tego, co w niniejszej przedmowie powinniśmy określić, przedstawić i zalecić czytelnikom polskim. W takich warunkach byłoby może najlepiej zrzec się przedmowy; w danym atoli wypadku jestto rzeczą niemożliwą, i chociażbyśmy się mieli ograniczyć na prostem objaśnieniu celu i formy „Słownika,“ parę słów czytelnikowi jesteśmy dłużni.

Do dzieła naszego, stosownie do programu zatwierdzonego przez Wydział Prasy, wejdą:

  1. Wszystkie miejscowości położone w Królestwie Polskiem.
  2. Wszystkie ważniejsze miejscowości w guberniach Nadbałtyckich, Zachodnich i Południowych Cesarstwa Rossyjskiego.
  3. Miasta gubernialne, stacye pocztowe, telegraficzne i stacye dróg żelaznych w pozostałych guberniach Rossyi Europejskiej.
  4. Wszystkie ważniejsze miejscowości Prus Zachodnich i Wschodnich, W. Ks. Poznańskiego i Szląska Pruskiego ze szczególnym względem na słowiańskie na­z­wy miejscowości, dziś zniemczone.
  5. Wszystkie ważniejsze miejscowości Galicyi, Szląska Austryackiego, Morawy, słowackich komitatów Węgier, Bukowiny, także z uwzględnieniem dokładności w nomenklaturze okolic, które uległy wpływowi: germanizacyi, madziaryzacyi i romanizacyi.
  6. Dokładna hydrografia i orografia wymienionych powyżej krajów.
  7. Wszystkie miejscowości będą opisane pod względem geograficznym, statystycznym, społecznym (szkoły, stosunki religijne, przemysł, komunikacye, handel), historycznym (założenie miejscowości, wypadki ważniejsze, przechodzenie z rąk do rąk) i archeologicznym.

Wiadomości te, rozrzucone w wielu dziełach specyalnych, tak polskich jak cudzoziemskich, w wielu monografiach i wydawnictwach informacyjnych, nie były dotąd nigdzie skupione w tak szerokim zakresie, nawet w Starożytnie Polsce, Balińskiego i Lipińskiego, jak będą zebrane w naszym „Słowniku“. Chcąc się zbliżyć ile możności do wyczerpującego w zakresie ziemioznawczym obrazu, gromadziliśmy wiadomości statystyczne, społeczne, historyczne a nawet po części etnograficzne, ażeby „Słownik“ był raczej „Encyklopedyą“ krajoznawczą niż prostym zbiorem nomenklatur w rodzaju zwykłych podobnych wydawnictw zagranicą. Pragnęliśmy, jednem słowem, dać w rękę czytającej publiczności dzieło mające wartość naukową i informacyjną, z którego mógłby korzystać zarówno historyk jak geograf, dziennikarz jak i ekonomista a wreszcie każdy, kto pragnie i potrzebuje dowiedzieć się czegoś o tej lub owej okolicy kraju czy danej miejscowości.

Nad potrzebą i pożytkiem dzieła tego rodzaju byłoby zbytecznie rozwodzić się obszerniej; tem więcej atoli winniśmy powiedzieć o jego wykonaniu a raczej o planie wykonania, który urzeczywistnić chcemy.

Musieliśmy pod niejednym względem cofnąć się przed trudnościami, których pokonanie wymagałoby większych sił niż nasze. Zbieranie danych „na miejscu,“ pozostawione dobrej woli osób prywatnych, nie może nigdy doprowadzić do stworzenia zupełnego we wszelkich szczegółach obrazu całości pewnego kraju, chociażby jaknajmniejszych rozmiarów; cóż dopiero mówić o całości tak rozległej jak ta, którą niniejszy Słownik obejmuje, całości złożonej z żywiołów nadzwyczaj różnych pod względem politycznym i administracyjnym. W takich razach spółudział władz urzędowych jest prawie koniecznym. Z wdzięcznością wyznajemy, te co do niektórych okolic Królestwa i przyległych krajów mogliśmy dotąd zebrać drogą urzędową wiele dokładnych danych; w innych atoli musieliśmy poprzestać na szczegółach zebranych prywatnie, które wszakże płyną ciągle bardzo obficie i mamy nadzieję, że równie obficie nadpływać będą przez cały czas trwania naszego wydawnictwa. Nierównomierność w opracowaniu, która byłaby konieczną przy takiem posługiwaniu się wiadomościami z różnorodnych źródeł prywatnych. i urzędowych, staraliśmy się łagodzić przez porównywanie tych dat dostarczonych świeżo z wydawnictwami dawniejszemi, bądź prywatnemi, bądź rządowemi, i przez dopełnianie wzajemne braków w jednych i drugich.

Pomimo tej mozolnej pracy porównywania i sprawdzania, nietylko dat statystycznych ale częstokroć i nazw jeszcze nieustalonych, „Słownik“ nie uniknie, wobec drobiazgowej krytyki, zarzutu nierównomierności opracowania. Z góry świadomi tej niedokładności przyjmujemy na siebie winę a usprawiedliwiamy ją tem, że gdy z niektórych okolic kraju nadsyłają nam łaskawi spółpracownicy bardzo obszerne i wyczerpujące opisy pewnych miejscowości, nie możemy żadną miarą pomijać takich szczegółów, zwłaszcza oryginalnych, nigdzie dotąd nieogłoszonych, gwoli formalnym względom jakiejś zbyt pedantycznej niwelacyi artykułów.

Jesteśmy również przygotowani na zarzut opuszczeń i braków, chociaż tylko w bardzo drobnych szczegółach; jak również na zarzut błędów, które, pomimo wszelkiej możliwej staranności, ukraść się muszą do dzieła, z samych faktów złożonego. Gdzie każdy prawie wyraz jest osobnym faktem, tam omyłki już samej korekty i pisma są, niestety, nieuniknione.

„Słownik“ nasz jest pierwszą w literaturze naszej próbą encyklopedyi krajoznawczej na tak wielką skalę i musi nosić na sobie cechy nieodłączne od wszelkich pierwszych prób. Będziemy bardzo zadowoleni jeśli to tylko spełni zadnie, że posłuży za kadry, które kiedyś następcy nasi uzupełnią.

Jeżeli gdzie, to u nas, i jeżeli kiedy, to w tych czasach, powinniśmy mieć na względzie potrzeby społeczne przedewszystkiem i zaspakajać je w miarę sił jaknajśpieszniej. Lepiej zacząć niedostatecznie, byle z wolą poprawy, niż czekać, zbierać przez lata całe i… nic nie zrobić. Wiemy o licznych tego rodzaju usiłowaniach naszych uczonych, które poszły na marne. Stosy notat. ś. p. Kucharskiego, Stekierta i w. i. były dla nas odstraszającym przykładem, że chęć wykonania odrazu wielkiego dzieła i zwlekanie bez końca przynosi w takich razach. szkodę. A zresztą wszakże i słynne dziś encyklopedye Brockhausa, Meyera, miały także niezbyt świetne początki. Powtarzamy: lepiej zrobić co można niż zostawić bez użytku manuskrypta choćby najstaranniejsze ale przedawnione i dla nikogo prawie nie zrozumiałe.

Tak się zapatrując na cel i na plan wykonania Słownika nie kusiliśmy się o uzupełnienie go dodatkami, których się domagali i korespondenci prywatni i pewna część prasy. Żądano od nas między innemi dołączenia atlasu z kilkudziesięciu mapp pojedyńczych prowincyj złożonego; doradzano zamieszczenie kilkudziesięciu tablic statystycznych, wyczerpujących rozmaite stosunki społeczne, etnograficzne, administracyjne i t. d.; żądano rycin przedstawiających ważniejsze miasta, gmachy, typy ludowe, her­by miast, bieg rzek i t. p. Nie zaprzeczamy, te wszystkie te propozycye były w zasadzie słuszne a wykonanie ich byłoby pożądane; lecz musieliśmy się liczyć z okolicznościami, które ograniczały swobodę niniejszego wydawnictwa w różnych kierunkach: jedne projekta okazały się za kosztowne, inne dla braku materyału niepodobne do wykonania, jeszcze inne były wprost niemożliwe lub nie odpowiadały celowi i planowi zamierzonego przez nas dzieła.

Za najodpowiedniejszy z wymienionych projektów uważaliśmy i uważamy dopełnienie „Słownika“ obszernym atlasem z kilkunastu mapp złożonym a przedstawiającym te ziemie, o których dzieło wspomina. Lecz wstrzymaliśmy się z tym zamiarem przez wzgląd na znaczne koszta: „Słownik“ z takim „atłasem“ byłby dwa razy droższy niż jest dzisiaj i w takim razie ceną swoją odstraszyłby może publiczność czytającą, to jest chybiłby swego przeznaczenia. Jeżeli jednak w tej formie jak go w świat puszczamy zaskarbi sobie uznanie ogółu i zapewni wydawcom zwrot kosztów, to jeszcze przed ukończeniem niniejszego wydawnictwa nie omieszkamy zabrać się do podobnego atlasu i dostarczyć go, za pewną dopłatą, nabywcom „Słownika.“

Dzieło to, i bez owych proponowanych uzupełnień, przekracza rozmiarami swojemi zwykłą normę dykcyonarzy geograficznych, pojedyńczym krajom poświęconych: pochodzi to ztąd, żeśmy nie trzymali się wyłącznie geografii a także i ztąd, że na obszarze ziemi objętym przez nasz Słownik toczy się od lat wielu zacięta walka różnych żywiołów etnicznych, która, odbijając się w języku, wpływa na to, że bardzo wiele miejscowości, rzek, jezior i t. p. nosi podwójne a niekiedy i potrójne na­z­wy, nie licząc waryantów przez czas wytworzonych w jednym i tym samym nawet języku. Zwracamy bardzo pilną uwagę na te różnorodne na­z­wy, zamieszczając je we właściwych miejscach jako odsyłacze; wiemy bowiem z doświadczenia, że Słownik, który nie uwzględnia wszelkich możliwych różnic w na­z­wie a nawet pisowni danej na­z­wy (np. Geogr. Lexicon Rittera) traci wiele na wartości jako dzieło informacyjne. Zauważyć jednakże musimy, że na­z­wy czysto historyczne, dziś już nie będące w użyciu, nie znajdują się także i w naszym Słowniku, z bardzo małemi wyjątkami miejscowości ważniejszych.

W ogolności co się tyczy historyi „Słownik“ nasz dodatkowo tylko ten dział nauki traktuje. Przedewszystkiem ma na uwadze obecny stan kraju i pojedynczych miejscowości a do przeszłości o tyle tylko się odwołuje, o ile ważniejsze wspomnienia lub główne zarysy geografii historycznej tego wymagają. Dlatego też przy oznaczeniu położenia danej miejscowości podaje dzisiejsze podziały administracyjne lub kościelne, nie wspominając o dawniejszych, które na innych miejscach i pod właściwemi rubrykami są geograficznie oznaczone. W określeniu położenia miejscowości kładziemy silny przycisk na podział kościelny, jako trwalszy od zmieniających się bardzo często administracyjnych podziałów.

Dla możliwego skrócenia dzieła, do którego materyały z każdym dniem rosną nam pod ręką zaprowadziliśmy w opisie miejscowości pewien szczegół, który może zrazu wyda się czytelnikowi niedogodnym, ale ostatecznie ten charakter utraci. Oto zamiast pisać, iż dana miejscowość leży w powiecie A. gubernii B., lub w powiecie C. okręgu regencyjnego D. (w Prusiech) i t. p., piszemy poprostu, iż leży w powiecie A. lub C., gdyż na właściwem miejscu znajdziemy, że powiat A. lub powiat C. należą do takiej a takiej szerszej całości B. lub D. Na kilkudziesięciu tysiącach nomenklatur stanowi to oszczędność kilku jeśli nie kilkunastu arkuszy druku! Tylko co do tych powiatów, które jak np. bielski, brzeski, powtarzają się w różnych stronach, wyjątek jest potrzebny i tu też zaznaczamy, czy dana miejscowość leży w pow. bialskim gub. siedleckiej, czy w pow. bielskim grodzieńskiej, czy w takimże powiecie Galicyj. Ponieważ w początkowych zeszytach, gdy czytelnik niema jeszcze pod ręką wszystkich głosek alfabetu, orientowanie się co do położenia powiatów byłoby trudnem, przeto na okładce kilku pierwszych zeszytów podamy alfabetyczny spis wszystkich powiatów, o których będzie mowa w „Słowniku.“

Troskliwą zwróciliśmy uwagę na bibliografią, którą pod ważniejszemi artykułami przytaczamy prawie wyczerpująco, podając tytuły nie tylko osobnych dzieł ale także godnych uwagi artykułów pism peryodycznych, przedewszystkiém z dziedziny fizyografii. Gdybyśmy mogli na czele tego „Słownika“ wymienić wszystkie ważniejsze przynajmniéj dzieła i manuskrypta, z których spółpracownicy nasi i redakcya czerpią materyał do artykułów, ułatwiłoby to znacznie i skróciło dział bibliograficzny, gdyż dosyć byłoby wtedy zamiast dzieł cytować autorów przez skrócenia; ale nie możemy tego uczynić, bo praca jest w biegu, źródła drukowane i rękopiśmienne mnożą się, dzisiejszy ich spis byłby niezupełny. Podobnież i spis spółpracowników. Dlatego więc zarówno jeden jak drugi odkładamy na koniec dzieła a tymczasem w przytoczeniu bibliografii używać będziemy takich tylko skróceń, które bez trudu zrozumiane być mogą; artykuły zaś w ważniejsze będziemy podznaczali tak jak sobie tego życzą autorowie, a obok ich spisu na końcu dzieła znaczenie tych skróceń w podpisach zostanie wyjaśnione.

Etnografii nie mogliśmy traktować w dziele naszém wyczerpująco. Przytoczenie cech różnych ludów i plemion, których wymieniamy osady, chociażby tylko cech najcharakterystyczniejszych pod względem fizycznym i umysłowym, rozszerzyłoby nad miarę objętość Słownika i nawet przekraczałoby jego plan pierwotny; ograniczyliśmy się zatém w odnośnych artykułach na topograficzném określeniu rozmieszczenia danych ludów albo plemion i na treściwej historyi ich odrębnego w pewnej mierze bytu.

Na jednę jeszcze okoliczność zwracamy uwagę czytelnika. Przy opisie pojedynczych miejscowości, tudzież rzek, jeziór i t. p., często zachodzi potrzeba używania pewnych naukowych terminów geograficznych lub téż nazw oznaczających pewne miejscowe tylko stosunki, niepowtarzające się w innych prowincyach. Żeby uniknąć powtarzania objaśnień co takie wyrazy znaczą, zamieszczamy je w porządku alfabetycznym na właściwych miejscach, odmienném tylko pismem, jako artykuły nienależące właściwie do téj kategoryi imion własnych, która wyłącznie taki Słownik jak nasz stanowić powinna. Jeżeli więc między artykułami geograficznemi czytelnik znajdzie tu i owdzie objaśnienie co znaczy na Litwie: okolica, w Prusiech wieś gburska, w Galicyi starostwo, co to jest haf, majdan, wola, opole, to sądzimy, że uzna słuszność tego dopełnienia. Nie zaniedbamy téż, oprócz źródłosłowu cześciéj powtarzanych nazw polskich i cudzoziemskich, podawać objaśnienia takich zasadniczych składników obcéj nomenklatury geograficznej, jak np. niemieckie Werder, Burg, Heide, madziarskie Falva, Nagy, Alsó, łotewskie Mujża, Goła i t. p.


Czujemy jeszcze obowiązek udzielenia czytelnikom pewnych objaśnień ogólnych co do samego korzystania z naszego „Słownika“. Właściwie mówiąc wskazówki takie w przedmowie zamieszczone zwykle nie prowadzą do celu, bo trudno za każdą razą przed użyciem Słownika odczytywać przedmowę; gdy jednakże niepodobna téż drukować ich na każdéj stronnicy dzieła, musimy je tu zamieścić. Nietrudno zresztą będzie czytelnikowi oswoić się z dziełem, w którém zarówno liczbę skróceń jak potrzebę ogólnych wskazówek postaraliśmy się zredukować do minimum.

A najprzód co do pisowni, której jednostajność i racyonalność stanowi w dziele tego rozmiaru i treści co nasz „Słownik“ bardzo ważny wzgląd. Wahaliśmy się długo, mając do wyboru samowolny eklektyzm panujący w obecném piśmiennictwie lub racyonalniejsze, lecz nie poparte dostateczną powagą i szerszém uznaniem nowatorstwo. Obraliśmy wreszcie pośrednią drogę, przyjmując główne zasady prof. Małeckiego, który stara się, o ile można, godzić wyniki dzisiejszych badań lingwistycznych z naszą wadliwą grafiką i praktycznemi względami. Jednakże co się tycze nazw miejscowości tak polskich jak i obcych, z któremi nieustannie będziemy mieli do czynienia, wskazówki prof. Małeckiego nie zawsze będą wystarczającemi i w takim razie opierać się musimy bądź na etymologii, o ile takowa zdoła objaśnić wytworzenie się danéj na­z­wy, bądź wreszcie na zwyczaju. Usilnie starać się będziemy o ustalenie rzeczywistego brzmienia i racyonalnéj pisowni nazw geograficznych, uważając to za rzecz bardzo ważną, tak pod względem naukowym jak i obywatelskim, wobec systematycznego zacierania i przekształcania takowych, zwłaszcza ze strony Niemców. Na­z­wa jest pieczęcią, znamieniem wyrażającém związek człowieka z zajmowaném przezeń terytoryum i jego stosunek do ziemi; stanowi ona historyczny i polityczny dokument niezmiernéj wagi. Sądzimy, że samo już zebranie i zestawienie nazw z tak rozległego obszaru oddać może wielką przysługę nauce i wystarcza dla usprawiedliwienia potrzeby i doniosłości podjętéj przez nas pracy.

W każdym razie tylko przyjęta przez nas pisownia obowiązuje nasze wydawnictwo, i jeśli kto zechce szukać Maryampola pod Maryjampolem lub Warmii pod Warmiją, to oczéwiście dozna zawodu. Inaczej się rzeczy mają, gdy idzie o na­z­wy, których pisownia jest nieustaloną dla braku zasady lub z powodu niepewności źródłosłowu. W takim razie uważaliśmy pomieszczenie odsyłaczów za swój obowiązek, i dlatego zamieszczamy zarówno Humań jak Umań, zarówno Mortęgi jak Mortengi. Na­z­wy cudzoziemskie piszemy ile możności tak jak się one piszą w ich własnym języku, z zaprowadzeniem koniecznych zmian tylko tam, gdzie zachodzi różnica alfabetu. Przy szukaniu na­z­wisk niemieckich trzeba pamiętać, że ä znaczy ae, ö oe, ü ue, i np. wsi Tütz nie szukać między Tus.. a Tuw … lecz między Tud… a Tuf… Ma się rozumiéć, iż odsyłaczy zbyt wyraźnych jak np. Radowitz-Radowice albo Połonnoje-Połonne unikamy jako zupełnie niepotrzebnych. Mimo wszelkiej dokładności w przytaczaniu waryantów, nie możemy jednak uwzględniać takich np. wymagań staroświeckich, które każą pisać Raygród przez y lub zakorzenionych błędów miejscowych w rodzaju Rzegiestów zamiast Żegiestowa; że jut nie wspominamy o tak częstych, niestety, błędach ortograficznych, rozpowszechnianych nawet drukiem, jak Podchajce zamiast Podhajce.

Jeżeli dana miejscowość ma kilka na­z­wisk w różnych językach, to opisujemy ją zawsze pod na­z­wą polską a inne zamieszczamy tylko jako odsyłacze; jeżeli więc opis danéj miejscowości zaczyna się od dwóch, trzech na­z­wisk np. Słana, Szlana, wieś i t. d., to zawsze na­z­wa piérwsza jest polską a druga cudzoziemską (jak w powyższym przykładzie madziarską), co téż najczęściéj wyraźnie się zaznacza przez dodanie w nawiasie: (węg.) lub (niem.) Pomimo tej zasady radzimy czytelnikom, którzy pragną wyczerpać informacye o danéj miejscowości zawarte w naszym Słowniku, aby odczytywali nie tylko opis główny, ale także, w razie istnienia paru nazw cudzoziemskich, żeby i do odsyłaczy zajrzéć raczyli; łatwo się bowiem zdarzyć może, przy takiej olbrzymiéj massie imion własnych i wobec trudności zbierania materyału, że niektóre tylko szczegóły dotyczące np. Ełku zamieścimy pod wyrazem Ełk a inne, późniéj zebrane, damy pod Lyck.

Wypada nam jeszcze nadmienić co do nazw geograficznych, zakończonych na ów i owo, ice i icze, że na­z­wy te po większej części bywają zmieniane jedne w drugie, w praktyce mówienia i pisania, prawie bezwiednie; ponieważ zaś tego rodzaju jednoznacznych form bardzo jest wiele, przeto nie wszędzie podaliśmy odsyłacze. Jeśli więc kto w rzędzie artykułów p. n. Janów nie znajdzie pewnego Janowa, którego szukał, to znajdzie go z pewnością pod artykułem Janowo i na odwrót.

O informacyjnéj wartości Słownika dopiéro po ukończeniu całego wydawnictwa będzie można powziąść dokładne wyobrażenie; dlatego też, co do tej charakterystyki naszéj pracy, sądzimy, że krytyka dobrze uczyni, jeśli swój sąd aż do owéj chwili powstrzyma.

Jakkolwiek z obowiązku wdzięczności względem łaskawych korespondentów naszych i spółpracowników wypłacimy się dopiéro przy końcu dzieła, podając dokładną ich listę, to jednak nie możemy zamknąć niniejszego przemówienia tymczasowego, nie wyraziwszy podziękowania przynajmniéj tym panom, którzy głównie zbogacili materyałami nasz Słownik, a do których należą pp.

Józef Bliński, znany autor dramatyczny.

Adam Chmara, obywatel z gub. mińskiej.

Ksiądz M. Gapiński z Nawry pod Chełmżą.

Bronisław Gustawicz, nauczyciel gimnazyum św. Anny w Kra­ko­wie

Karol Hoffmann z Suwałk.

Aleksander Jelski, obywatel gubernii mińskiéj.

Bolesław Kamiński Żyłłok z gub. wołyńskiéj.

Dr. Wojciech Kętrzyński ze Lwowa.

M. Marassé z Krosna.

Dr. Eugeniusz Maryański z Jarmoliniec.

Henryk Müldner, literat z Kra­ko­wa.

J. J. Ossowski z Czerwonéj (pod Ełkiem).

Klaudyusz Przedrzymirski z gub. kijowskiéj.

Ludwik Rokossowski z gub. wołyńskiej.

Bronisław Rozwadowski z Brzeżan.

Zygmunt Różycki z gub. wołyńskiéj.

Edward Rulikowski z gub. kijowskiéj.

Hr. Józef Skarbek z Osięcin w pow. nieszawskim.

Tytus Sopodźko, obywatel z gub. mińskiéj.

Studniarski Michał, nauczyciel szkoły realnéj w Poznaniu.

Edward Śląski z Janowa lubelskiego.

 

Pisałem w Warszawie 20 listopada 1879 r.

 

Redaktor główny, Filip Sulimierski.


OBJAŚNIENIE SKRÓCEŃ

najczęściej w tem dziele używanych

akad. - akademia.   n. s. - nowego stylu.
al. - alias, inaczej.   ob. - obacz.
analf. - analfabeci, nieumiejącycy czytać.   obr. - obraz.
apt. - apteka.   odl. - odległy,-a,-e; odległość.
art. - artykuł.   odn. - odnowiony,-a,-e.
bisk. - biskup, biskupi,-a,-e, biskupstwo.   okr. - okrąg.
brz. - brzeg.   os. - osada.
c., cent. - cent austryacki.   Pam. - Pamiętnik.
chrz. - chrześcianie.   par. - parafia, parafialny,-a,-e.
c. k. - cesarsko-królewski.   płd. - południe.
cm. - centimetr.   płn. - północ.
cz. - część.   pobl. - pobliski, w pobliżu.
czet. - czetwiert.   pol. - polski,-a,-e.
czyt. - czytaj.   poł. - położony,-a,-e.
d., dm., - dom, domy.   półw. - półwysep.
dek. - dekanat.   por. - porównaj.
dł. - długi,-a,-e, długość.   pow. - powiat.
dł. g. - długość geograficzna.   prawosł. - prawosławny,-a,-e.
domin. - dominium.   prod. - produkcya.
dr. - drewniany,-a,-e.   pryw. - prywatny,-a,-e.
druk. - drukowany,-a,-e.   przyl. - przyległości.
dr. żel. - droga zelazna.   przyst. - przystań, przystanek.
dyec. - dyecezya.   przyw. - przywilej.
dz., dzies. - dziesięcina.   p. w. - pod wezwaniem.
Dzien. - Dziennik.   r. - rok.
emfit. - emfiteuza.   ref. - reformowani (ewangelicy).
ew., ewang. - ewangelik, ewangelicki,-a,-e.   reg. - regencya.
excl. - exclusive, wyłącznie.   rob. - robotnicy.
f. - fenig pruski.   rodz. - rodzina.
fabr. - fabryka.   roln. - rolnik,-cy.
fil. - filia.   ross. - rossyjski,-a,-e.
fl. - floren, złoty reński.   rs. - rubel srebrem.
folw. - folwark.   rz. - rzeka.
fr. - frank, francuski,-a,-e.   rz.-kat. - rzymski-katolik,-cy.
Gal. - Galicya.   rząd. - rządowy,-a,-e.
Gaz. - Gazeta.   saż., sąż. - sażeń, sążeń.
gimn. - gimnazyum.   s. gm. - sąd gminny.
gł. - głęboki,-a,-e.   s. s. - starego stylu.
gm. - gmina.   st. - stopa; stacya;
gr. kat. - greko-katolicki,-a,-e.   St. - Stary; Sanct.
gub. - gubernia, gubenialny,-a,-e.   staroż. - starożytny.
ha. - hektar.   st. dr. ż. - stacya drogi żelaznej.
hr. - hrabia, hrabstwo.   stol. - stolica.
i i. - i inne.   st. p. - stacya pocztowa.
incl. - inclusive, włącznie.   str. - stronnica.
inst. - instytut.   st. tel. - stacya telegraficzna.
izr. - izraelici, izraelski,-a,-e.   stul. - stulecie.
jarm. - jarmark.   stwo - starostwo.
J. Ch. - Jezus Chrystus.   sz., szer. - szeroki,-a,e; szerokość.
jez. - jezioro.   sz., sześc. - sześcienny,-a,-e.
jęz. - język.   sz. g. - szerokość geograficzna.
j.w. - jak wyżej.   szk. - szkoła.
k., kop. - kopiejki.   szl. - szla­che­c­ki,-a,-e.
Kal. - Kalendarz.   Szl. - Szląsk.
kapl. - kaplica.   szp. - szpital.
kat. - katolik, katolicki,-a,-e.   Ś., Św. - Święty,-a,-e.
kil. - kilometr.   t. - tom; tonna.
kl. - klasa.   tal. - talar.
kob. - kobiety.   tm. - tamże.
kol. - kolonia.   t. n. - tegoż na­z­wi­s­ka.
kom. cel. - komora celna.   tys. - tysiąc.
kop. - kopiejki.   u. gm. - urząd gminny.
kośc. - kościół.   um. - umarł.
kr. - król, krajcar.   uniw. - uniwersytet.
król. - królewski,-a,-e; królestwo.   ur. - urodził się.
Król. Pol. - Królestwo Polskie.   v. - vel, albo; von.
ks. - książe.   vol. - volumen, tom.
kś. - ksiądz.   w. - wiek; wiorsta.
kw. - kwadratowy,-a,-e.   W. - Wielki,-a,-e.
l., ludn. - ludność.   w.a. - waluty austryackiej.
lit. - litewski,-a-e.   Wiad. - Wiadomości.
łac. - łacina.   W. Ks. P. - Wielkie Księstwo Poznańskie.
łot. - łotewski,-a,-e.   wł. - włóka.
M. - Mały,-a-e.   wł., włas. - własność.
mad. - madziarski,-a,-e.   właś. - właściwie.
men. - menonici.   włośc. - włościanie, włościański,-a,-e.
męż. - mężczyźni.   woj. - województwo.
m. i. - między innemi.   wsch. - wschód, wschodni,-a,-e.
mil. - milion.   wś. - wieś.
mk. - mieszkańcy.   wyd. - wydanie.
mko - miasteczko.   wm. - wymawiaj.
mm. - millimetr.   wys. - wysoki,-a,-e, wysokość.
mr. - mórg.   wyst. - wystawiony,-a,-e.
mrk. - marka (niemiecka moneta).   wzn. - wzniesiony,-a,-e.
mt. - metr.   zach. - zachód.
mur. - murowany,-a,-e.   zał. - założony,-a,-e.
n. - nad.   zaśc. - zaścianek.
N. - Nowy,-a,-e.   zbud. - zbudowany,-a,-e.
nal. - należy.   złr. - złoty reński w. a.
Nadw. - Nadwiślańska (dr. ż.)   zm. - zmarł,-y,-a.
nied. - niedaleko.   zw. - zwany,-a,-e.
niem. - niemiecki,-a,-e.   źr. - źródło.
n. p. m. - nad powierzchnią morza.        

Nie wymieniamy tu naturalnie skróceń przypadkowo użytych lub łatwiej zrozumiałych.


DZIEŁA Z CZASOPISM

najczęściéj cytowane w tekście bądź przez na­z­wi­s­ko autora, bądź przez podane tutaj skrócenia.

Adamy H. Die Provinz Schlesien. Wrocław 1873,
Afnasiew D. Materijały dlia geografii i statistiki Rossii, Petersburg 1861.
Ath. Atheneum (wileńskie), 1841-1848.
Beauplan Déscription de l‘Ukraine, 1665.
Bibl. Oss. Biblioteka Ossolińskich (czasopismo) 1842-44.
Bibl. Warsz. Biblioteka Warszawska, 1841-1880.
Bienenstamm H. Geographischer Abriss der drei deutschen Ostsee - Provinzen Russlands, Ryga 1826.
Bobrowski P. Materijały dlia geografii i statistiki Rossii, Petersburg 1863.
Büsching. Geografia Królestwa Polskiego, Lipsk 1768.
Cenowa dr. Skarb kaszubo-słowiańskiej mowy, Świecie 1866.
Długosz Liber beneficiorum.
Echard. Dykcyonarz geograficzny, Warszawa, 1782.
Enc. kośc. Encyklopedya kościelna, Warszawa od 1876.
Enc. Org. Encyklopedya powszechna S. Orgelbranda w 28 tomach, Warszawa.
Enc. Org. mn. Encyklopedya powszechna S. Orgelbranda w 12 tomach, Warszawa.
Enc. roln. Encyklopedya rolnictwa, Warszawa.
Enc. Ungra. Encyklopedya ogólna wiedzy ludzkiej w 12 tomach, Warszawa.
Funduklej Statisticzeskoje opisanije kijewskoj gubernii, Petersb. 1852.
Grabowski A. Kra­ków i jego okolice, 1844.
Gwagnin Sarmatiae Europeae descriptio.
Jaroszewicz. Obraz Litwy.
Kętrzyński Na­z­wy miejscowe polskie Prus zachodnich, wschodnich i Pomorza wraz z przezwiskami niemieckiemi. Lwów, 1880.
Kłosy Kłosy (czasopismo) Warsz.
Knie Dykcyonarz Szląska pruskiego, po niem., Wrocław 1845.
Kolberg O. Lud.
Korejwo. Materijały dla geografii i statistiki Rossii, Petersburg 1861.
Korzistka Geografia Szląska Austryackiego i Morawii (po niemiec.)
Krasiński J. Opisanie Polski z w. XVI.
Kraszewski J. L Litwa.
Kromer. Polonia, sive de situ, populis etc.
Kummersberg Administrativ-Karte von Galizien, Lodomerien etc. 1855.
Lachnicki Statystyka gubernii litewsko-grodzieńskiej, Wilno 1817.
Malte Brun. Tableau de la Pologne.
Manteuffel G. Inflanty Polskie, Poznań 1879.
Marczyński Stat., top. i hist. opisanie gub. podolskiéj, Wilno, 1820-23.
Plater Opisanie jeogr. hist. stat. W. Ks. P., Paryż 1841.
Pol W. Północny Wschód Europy i Hydrografia Polski.
Połujański Opisanie lasów i t. d.
Przewod. nauk. i lit. Przewodnik naukowy i literacki, miesięczny dodatek do Gazety lwowskiej.
Pusz. Geognostyczny opis Polski.
R. G. K. Roczniki gospodarstwa krajowego, Warsz. 1842-61.
Rieger Czechy, ziemia i naród, po czesku.
Rodecki Obraz geogr. stat. Król. Polskiego, 1830, Wars.
R. T. N. K. Roczniki Towarzystwa Naukowego Kra­ko­w­s­kie­go (1817-61.)
R. T. P. N. Roczniki Towarzystwa. Przyjciół Nauk. Warsz. (1803-30).
Rączyński Historia naturalis curiosa.
Siemienow. Słownik geograficzno-statystyczny Cesarstwa Rossyjskiego (bez Król. Polskiego) po rossyjsku, Petersburg.
Słowaczyński Polska w kształcie dykcyonarza.
Spraw. kom. fizyogr. Sprawozdania komisyi fizyograficznej Akademii Umiejętności, Kra­ków.
Starowolski Polonia, nunc denuo recognita et aucta.
Star. Polska Starożytna Polska Balińskiego i Lipińskiego, Warszawa.
Staszic O ziemiorodztwie Karpat.
Stecki T. J. Wołyń.
Stołpiański N. Diewiat’ guberinij zapadno-russkaho kraja, Petersb. 1866.
Stuckenberg. Hydrographie des russisehen Reiehs.
Stopnicki Najnowszy Skorowidz pocztowy Galicyi, Lwów 1877.
Syrokomla. Niemen od źródeł do ujścia.
Sznajder A. Encyklopedya Galicyi, kilka zeszytów,
Szulc D. O Pomorzu Zaodrzańskim.
Święcki. Opis starożytnej Polski.
Tatamir. Geografia. fizyczna i historyczna Polski oraz Geografia Galicyi.
Toeppen Geographie Preussens.
Tyg. ill. Tygodnik illustrowany (czasopismo), Warszawa od 1859 r.
Tyszkiewicz. Opis powiatu borysowskiego i Brzegi Willi.
Voigt Geschichte Preussens.
Zarański Geograficzne imiona słowiańskie, Kra­ków 1878.
Zieliński Materijały dlia geografii i. statistiki Rossii, Petersb. 1865.
Zinberg. Skorowidz Królestwa Polskiego, Warsz. 1878.

Monografij specyalnych tutaj nie podajemy, tylko pod odpowiedniemi artykułami.

Rękopisy i inne dzieła, z których korzystaliśmy, wymienimy przy końcu Słownika.


PORÓWNANIE

wspominanych w tem dziele miar wielkości wszelkiego rodzaju.

1 łokieć polski = 2 stopy polskie. | 1 mórg pruski = 25,532 arów.
= 0,8099 arszyna. | 1 mórg chełmiński = 56,170 arów.
= 0,576 metra. |
1 sążeń polski = 3 łokcie polskie. | 1 kwarta polska = 1 litr.
1 arszyn = 16 werszkom. | 1 korzec = 120 kwart.
= 0,7111936 metra. | 1 łaszt polski = 30 korcy.
1 stopa ross. = 0,3047973 metra. | 1 beczka = 25 garncy.
1 sażeń = 3 arszyny. | 1 czetwert' = 209,9076 litrow.
= 7 stóp. | 1 łaszt ross. = 16 czetwierti.
= 2,1336 metrów. | 1 wiadro = 12,99276 litrow.
1 łokiec austr. = 0,7775586 metrów. | 1 beczka = 40 wiader.
1 sążeń austr = 1,896489 metrów. | 1 szefel pruski = 54,9615 litrów.
1 łokiec pruski = 0,66694 metrów. | 1 wispel = 24 szefle.
1 stopa pruska | 1 łaszt pruski = 60 szefli
lub reńska = 0,3238535 metrów. |
1 metr = 1,73611 łokci polskich. | 1 funt polski = 405,504 gramów

| 1 kamień = 25 funtów
1 mila geogr. = 7407,4074 metrów. | 1 centnar = 4 kamienie.
= 4286,695 sąż. polskie. | 1 funt ross. = 409,51156 gramów.
= 6,9437 wiorst. | 1 pud = 40 funtów.
1 mila polska | 1 berkowiec = 10 pudów.
lub ross. = 7 wiorst. | 1 funt. austr. = 560,060 gramów.
1 wiorsta. = 1500 arszynów | 1 centnar = 100 funtów austr.
= 1066,7805 metrów. | 1 funt pruski = 500 gramów.
1 kilometr. = 1000 metrów. | 1 kilogram = 1000 gramów.
1 mila. austr. = 7585,937 metrow. | 1 tonna = 1000 kilogramów.

| 1 łaszt okrętowy = 2 tonny.
1 włóka. pols. |
(nowopolska) = 30 morgów. | 1 złp. = 15 kop.
1 mórg polski = 55,9872 arów. | 1 rubel = 100 kop.
= 0,512459 dziesiatyn. | 1 rzł. w. a., gulden
1 diesiatyna = 2400 sąż. kw. | albo floren = 61,742 kop.
(diesięcina) = 1,9508 morgów n. p. | 1 marka niemiecka
= 109,252 arow. | w złocie = 30,871 kop.
1 hektar = 100 arów. | 1 talar = 3 marki.
1 ar = 100 metrów kw. |  
1 mórg austr. = 57,5464 arów. |  

… Tom XIV, str. 931

OD REDAKCYI.


 

Pierwszą myśl wydania ukończonego obecnie dzieła, powziął wychowaniec b. Szkoły Głównej Filip Sulimierski, który nabywszy „Wędrowca“, tygodnik poświęcony podróżom i geografii, ogłosił w nim na początku r. 1878 o zamiarze opracowania treściwego „Słownika geograficzno-statystycznego“.

Otrzymując z różnych stron kraju wyrazy uznania i zachęty, skłonił się do rozszerzenia ram pierwotnego planu, i wydania w formie słownikowej o ile można wyczerpującego opisu geograficzno statystycznego, z dołączeniem historyi każdej miejscowości. Zamiast zamierzonych dwu tomów, projektował wydanie pięciotomowego dzieła, lecz nie mając ani potrzebnych na to funduszów ani też odpowiednich materyałów, ogłosił odezwę, wzywającą ludzi dobrej woli do pospieszenia z pomocą materyalną i współudziałem w pracy. Odezwa odniosła skutek. Zamożny ziemianin Władysław Walewski, właściciel dóbr Miłonice w Kutnowskiem, oświadczył gotowość dostarczenia materyalnej pomocy wydawnictwu, a setki listów z różnych stron obiecywały współpracownictwo, przez dostarczanie bądź opisów, bądź surowych materyałów, które wkrótce zaczęto nadsyłać redakcyi „Wędrowca“. Lista takich bezinteresownych współpracowników, ogłoszona przy „Odezwie“ redakcyi „Słownika“ z dnia 1 marca 1879 r., obejmuje około 130 na­z­wisk. Na odezwie tej podpisali się jako współredaktorzy obok Filipa Sulimierskiego, głównego kierownika, Władysław Walewski i Bronisław Chlebowski, który pośrednicząc w zawiązaniu stosunku między Sulimierskim a Walewskim, pozostał następnie w charakterze współredaktora, zajmującego się głównie obszarem Królestwa polskiego, podczas gdy inne części i kierownictwo całości objął Filip Sulimierski.

Wspomniana odezwa ustaliła wreszcie zmieniany nieraz tytuł, pod jakim wydawnictwo to będzie się ukazywać w zeszytach miesięcznych od 1 stycznia r. 1880.

Krępującym a trudnym do uniknięcia warunkiem było zobowiązanie się do wydawania w miesięcznych terminach zeszytów „Słownika“, przez co prenumeratorzy zyskiwali gwarancyą otrzymania w określonym czasie całości dzieła. Peryodyczność taka, przy alfabetycznym porządku, nie szkodziłaby wartości i dokładności dzieła, gdyby w chwili rozpoczęcia wydawnictwa istniał już rękopis ukończony przynajmniej dla kilku liter początkowych. Tymczasem praca przygotowawcza zaczęła się zaledwie na rok przed ogłoszeniem pierwszego zeszytu. Mimo całej energii i zabiegliwości głównego redaktora, mimo życzliwego poparcia jego pracy przez publiczność nadsyłającą książki, mapy, notatki, opisy itp., pokazał się w ostatniej chwili brak danych, na­z­wisk miejscowości nawet, dla wielu części objętego obszaru, a przytem brak współpracowników uzdolnionych do umiejętnego wyzyskania i opracowania zgromadzonego materyału.

Sam zresztą materyał dotąd nagromadzony przedstawiał się bardzo ubogo. Badanie kraju pod względem fizycznem zaledwie się zaczynało i to na małych tylko cząstkach całego obszaru, pod pewnym, specyalnym bardzo względem: rozmieszczenie pewnych grup roślinnych, zwierzęcych, występowanie pewnych warstw w budowie powierzchni, poszukiwania paleontologiczne, archeologiczne, antropologiczne.

Poszukiwania te, których rezultaty pomieszczają zbiorowe wydawnictwa, jak: „Roczniki komisyi fizyograficznej“, „Zbiór wiadomości do Antropologii krajowej“, „Pamiętnik fizyograficzny“, „Wisła“, dostarczają przeważnie surowego materyału, oczekującego na obrobienie i zużytkowanie dla celów krajoznawczych. Zarówno geologia jak hydrografia, klimatologia, etnografia i archeologia, wreszcie statystyka polska, przedstawiają w stosunku do całości zadania tylko cząstkowe, różnej wartości opracowania. Brak środków materyalnych, instytucyi mogących pokierować takiemi pracami, utrudnia, lub uniemożliwia często, usiłowania nielicznych jednostek pragnących oddać się studyom na tem polu.

Najłatwiejsze stosunkowo z zadań krajoznawczych, opisy statystyczno-historyczne miejscowości ważniejszych, czy pewnych jednostek administracyjnych (gmin, powiatów), rzadko bywają podejmowane, z powodu słabości życia umysłowego na prowincyi i trudności jakie spotyka się przy zbieraniu danych ze strony osób czy instytucyi, niechętnych takim zabiegom lub obojętnych. W ostatnich czasach dopiero obudził się żywszy ruch w tem kierunku na obszarze Galicyi wschodniej. Przeważna część prac dokonanych u nas na polu krajoznawstwa przypada na ostatnie dwudziestolecie.

Wydawnictwa Akademii umiejętności zaczęły się ukazywać nieco wcześniej, ale „Pamiętnik fizyograficzny“ i „Wisła“, tudzież tak cenne dla geografii historycznej dzieło „Polska XVII w.“, wchodzące w skład „Źródeł dziejowych“, i dotąd niestety nieukończone, ukazywały się w ciągu wydawania „Słownika geograficznego“, ztąd tylko częściowo mogły być zużytkowane.

Obok braku specyalnych monografii, na których by się mogło oprzeć wydawnictwo mające stanowić rodzaj encyklopedyi krajoznawczej, trzeba było walczyć ciągle z brakiem uzdolnionych do takiego zadania pracowników. Redaktor „Słownika“ Sulimierski kończył wydział fizyczno-matematyczny Szkoły Głównej, która nie posiadała katedry geografii. Wprawdzie wydawał on i redagował „Wędrowca“, lecz specyalnym studyom geograficznym nigdy się nie oddawał. Był to przedewszystkiem inicyator, pełen zapału dla działalności społecznej, zdolny publicysta, który chcąc obudzić w społeczeństwie zainteresowanie się własnym krajem, powziął śmiałą myśl powołania do pracy na polu krajoznawczem, obok specyalistów, tych było wtedy tak mało, legion ochotników, mających zapałem dla sprawy i miłością dla najbliższych im miejsc i zabytków zastąpić brak naukowego przygotowania. Zamiar ten chwilowo uwieńczony został świetnem powodzeniem. W odpowiedzi na swą odezwę otrzymał Sulimierski mnóstwo listów obiecujących współudział w pracy. Chcąc spiesznem wypuszczeniem w świat początkowych zeszytów podtrzymać to zainteresowanie się i w nim znaleść podporę dla wydawnictwa, śmiały redaktor Wędrowca, nie czekając na skompletowanie kadrów swego ochotniczego hufca, ni też na zebranie pełniejszego zasobu materyałów pomocniczych, rozpoczął z początkiem r. 1880 wydawać „Słownik“, ogłaszając co miesiąc, z przykładną punktualnością, zeszyt pięcio-arkuszowy. Przeszło 2000 prenumeratorów poparto śmiałą inicyatywę. Nadzieja jednak na współudział licznych pracowników zawiodła. Znaczna część obiecujących swą pomoc poprzestała na przesłaniu drobnych notatek tyczących się jednej jakiej, często małoznaczącej miejscowości. Znalezienie współpracowników, którzyby podjęli się stałego dostarczania opisów miejscowości z pewnego obszaru, przedstawiało wielkie trudności. Skutkiem tego tak rozlegle terytorya, jak obecne gubernie: grodzieńska, kowieńska, wołyńska, witebska, mohylewska, nie mogły być, do połowy niemal „Słownika“, traktowane z równą dokładnością i zupełnością co inne części. Szląsk i Prusy wschodnie nie znalazły także stałych przedstawicieli w gronie współpracowników. Brak, nietylko opisów i danych, ale spisów wsi i osad, z wymienionych wyżej obszarów zmuszał do ograniczenia się na samych miastach i wsiach kościelnych. Przytem pierwotny plan zamknięcia całości dzieła w 5 tomach zniewalał redakcyę do opuszczania wielu drobniejszych osad i zamykania historyi miast w szczupłych ramach (1) Tymczasem doświadczenie przekonało, że po większej części współpracownicy mogli jedynie, prócz nie zawsze pewnych danych statystycznych i skąpych szczegółów topograficznych, dostarczać wyłącznie faktów tyczących się historyi danej miejscowości. Niektórzy, jak Edward Rulikowski, ks. Fankidejski, przesyłali obszerne bardzo, źródłowe opracowania, dla których trzeba było poświęcić zasadę równomierności, pożądanej w takich jak „Słownik“ wydawnictwach. Rozmaitość podziałów administracyjnych, różnice w stopniu kultury i metodach statystyki urzędowej, spotykane na obszarze objętym w „Słowniku“, uniemożliwiały też jednostajność w układzie opisów i korzystanie z danych napotykanych na mapach i w wydawnictwach urzędowych. Różnice również w uzdolnieniu, przygotowaniu i warunkach pracy u licznego grona ochotników, którzy pospieszyli ze współudziałem, nie pozwalały stawiać jednakowych wymagań dla wszystkich. Konieczność terminowego dostarczania prac utrudniała gruntowne przygotowawcze poszukiwania a z drugiej strony konieczność regularnego wydawania zeszytów nie pozwalała redakcyi czekać na spóźnione opracowania i zniewalała do zastępowania brakujących krótszemi, mniej dokładnemi. Rosnące mimo to rozmiary dzieła oddalały coraz więcej termin ukończenia, budząc w prenumeratorach zniecierpliwienie i zniechęcenie, wyrażające się w stopniowem zmniejszaniu się ich cyfry, z 2000 przy tomie I, do 500 przy ostatnim. W chwili rozpoczęcia druku tomu VI „Słownika“ (litera M), na początku r. 1885 umiera inicyator i kierownik wydawnictwa Filip Sulimierski. Nadmiar prac i obowiązków, jakie z nieoględnym zapałem wziął na swe barki, wyczerpał zasób sił młodego organizmu i sprowadził nagły, przedwczesny zgon. Obowiązki redaktorskie objął wtedy Bronisław Chlebowski, zaprosiwszy do współudziału Józefa Krzywickiego, wychowańca b. Szkoły Głównej. Nowa redakcya starała się, przy zachowaniu rozszerzonej już od tomu III skali opracowań, dążyć do stopniowego uzupełniania dotychczasowych luk, tak pod względem współmierności w traktowaniu różnych części obszaru jak i możliwej jedności w sposobie opracowywania i korzystania ze źródeł.

Zachowując w dalszym ciągu zasadę regularnego wydawania zeszytów, w odstępach miesięcznych, musiała redakcya niekiedy poświęcać, w większych opracowaniach zwłaszcza, wymagania ścisłości i zupełności, do których dla braku czasu nie zawsze mogli się stosować zarówno stali współpracownicy jak i zapraszani dla ważniejszych artykułów, specyaliści w danym zakresie. Wobec nielicznego grona ludzi poświęcających się geografii fizycznej czy historycznej, niezmiernie trudno było wynaleźć pracowników mogących i chcących podjąć się trudniejszych zadań z zakresu krajoznawstwa, ztąd też pochodzi tak nierówna wartość naukowa i różnorodność układu i metody w opracowaniach obejmujących większe obszary historyczne czy administracyjne, w historyach większych miast, opisach znaczniejszych rzek, grup górskich.

W kwietniu r. 1890 umiera zacny wydawca „Słownika“ Władysław Walewski, nie doczekawszy się końca dzieła, którego nakład przekazał testamentem na własność „Kasie pomocy naukowej imienia Mianowskiego“. Choć instytucya ta, z powodu procesu między sukcesorami Walewskiego, dotąd nie mogła objąć w posiadanie „Słownika“, wspierała jednak, od tomu XI, to wydawnictwo stałym znacznym zasiłkiem, który umożliwił ukończenie dzieła.

Z licznego grona pracowników, którzy bądź sami pośpieszyli ofiarować swą pomoc „Słownikowi“ bądź też zaproszeni zostali przez redakcyą, tylko siedmiu wytrwało aż do końca dzieła: Dziedzicki Ludwik, Jelski Aleksander, Maciszewski M., Maryański E., kś. Ostaszewski, Palmirski Al. i Rulikowski Edward.

Przez dłuższy czas stale pracowali dla „Słownika“:

Bliziński Józef Majerski Stanisław
Callier Edmund Manteuffel Gustaw
Chorąży Jan Napieralski Adam
kś. Fankidejski Oczykowski R.
kś. Frydrychowicz Przegaliński Robert
Gustawicz Bronisław Sembrzycki Jan
Heck Waleryan Studniarski Maks.
Łebiński Władysław Witanowski Michał
Łopaciński Adam Żukowski Tytus.

Zmarli w ciągu wydawnictwa współpracownicy:

Banzemer Jan Kraszewski Kajetan
Bliziński Józef Kurtzman z pod Rawicza
Callier Edmund Łopaciński Adam
Chorąży Jan Rzążewski Adam
Fankidejski kś. z Pelplina Sopoćko Tytus
Gapiński kś. z Nawry Studniarski Maksymilian
Kosmowski Adam z Wilna Tyszyński Aleksander.

W uzupełnieniu powyższych spisów tudzież pomieszczonej przy końcu tomu II listy współpracowników i osób, które przyobiecały swój współudział lub dopomagały przez nadesłanie materyałów, podajemy tu na­z­wi­s­ka współpracowników, którzy użyczali swej pomocy przy wydaniu następnych tomów lub zostali pominięci w pierwszym spisie:

Bryndza Ludwik z Woroblina Maliszewski Edward
Chmara Adam z gub. mińskiej Marassé M. z Krosna
Chmurzyński z Radomska Miączyński Tadeusz z Wielgiego
Czołowski Aleksander ze Lwowa Mroczkowski Ildefons z Wyszek
Dobrzańska Emilia z Piotrkowa Nałkowska Anna
Eliasz-Radzikowski Stanisław Ostrołęcki z Lubartowa
Federowicz Władysław z Okna Ostrowski Juliusz
Gerlach Karol Plebański Kazimierz z Izdebna
Gerson Wojciech Przedrzymirski Klemens z Wołynia
Haller C. Rehman Antoni ze Lwowa
Hoffman Karol z Suwałk Romer Eugeniusz ze Lwowa
Kamiński Bolesław z Wołynia Rychlik Ignacy z Jarosławia
Korotyński Władysław Skrzyński Stanisław
Król Kazimierz Slaski Edward z Janowa lubel.
Kuczyński Józef Sylwestrowicz Dowojna z Łapkaś
Kurtzman z pod Rawicza Szpilewski Gustaw z Białegostoku
Kuściński Michał z gub. witeb. Uściński E. z Maryampola
Leppert Wojciech Wiśniewski Władysław z Kra­ko­wa
Łabuński Józef Wejssenhof Józef
Łazowski Józef z Sawina Wójciechowski Konstanty.

Ogółem w pracy nad Słownikiem brało udział przeszło 150 osób.

Nadmienić tu należy, że śród stałych współpracowników kilku udzielało swej pomocy bezinteresownie, za co im się należy gorąca podzięka. Inni poprzestawali na skromnem bardzo wynagrodzeniu. Z pomiędzy przygodnych pracowników większość również nie żądała za swą pomoc honoraryów. Tym sposobem w ogólnej sumie kosztów wydawnictwa, wynoszącej do 110000 rubli, wydatki redakcyjne stanowią około 30% zaledwie. Objętością swą czternaście tomów „Słownika“ dorównywają, bez mała, dwudziestu ośmiu tomom wielkiej Encyklopedyi Orgelbranda, stanowiącej dotąd największe rozmiarami wydawnictwo polskie.

Dzięki życzliwemu poparciu przez prasę „Słownik“, mimo rozmiarów swych i połączonych z niemi kosztów nabycia, rozchodził się dość pomyślnie, tak że niedobór wydawnictwa uzupełniony przez ś. p. Walewskiego (w dwóch trzecich) i kasę Mianowskiego (w jednej trzeciej) wyniósł tylko 21000 rubli, które rozprzedaż kompletów dzieła pokryje zapewne.

Ażeby uzupełnić braki i sprostować błędy nieuchronne w dziele takich rozmiarów i wydawanem w tak trudnych warunkach, redakcya zamierza przygotować suplement, do którego posiada już pewną część materyału i opracowań. Mamy nadzieję, iż zarówno stali dotychczasowi współpracownicy jak koła ludzi interesujących się naszem wydawnictwem udzielą nam swej pomocy, bądź przez wskazywanie braków i błędów wymagających sprostowania, bądź przez nadsyłanie opracowań uzupełniających opuszczenia, dość liczne w początkowych tomach „Słownika“. Druk suplementu pragnęlibyśmy rozpocząć w ciągu roku przyszłego.

 

(1) Tom I i II mieszczą w sobie siedm liter alfabetu (do H), podczas gdy w następnych niekiedy jedna litera (jak np. K, P, S, W) zajmuje od jednego do dwu tomów.

 

Warszawa, w czerwcu r. 1897.

 

 

 

Śmietnik:   
Aleksander Osipowicz: „Wycieczki w okolice Suwałk”
-//- :   „Ruiny zamku w Dowspudzie”
-//- :        „Z Suwałk do Augustowa”
Niemiecka mapa powiatu oleckiego z 1930 r.
Przewodnik turystyczny „Pojezierze Augustowsko-Suwalskie“
Przewodnik „Suwalszczyzna i okolice nadniemeńskie“
Kalendarium podboju Jaćwieży.
Dawny kodeks wojskowy z XVI wieku.
Parę map 1:50 000 z okolic Suwalszczyzny.
I jeszcze kilka innych map z okolicy.