Ostatnie lata Jaćwieży

~1200 r.

Jaćwież leży w zapomnianym zakątku Europy, gdzieś między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi. Na północy sięga Puszczy Rominckiej, doliny Szeszupy i Niemna, na południu dosięga Narwi, później już tylko Biebrzy. Na zachodzie obejmuje dorzecza Łeku (Ełku) i Pisy, ale do Jezior Mazurskich raczej nie sięga, tam bowiem była już zniszczona wtedy (w początku XII w.) Galindia. Wyżej Galindii graniczy z pruską Barcją, Nadrowią, maleńką Skalwią, ze wschodu z Litwą, od płd.-zachodu z Mazowszem, na płd.-wsch. z Rusią. Granica z Mazowszem i Rusią (inaczej niż z sąsiadami Bałtami), jest raczej umowną; a stanowi ją buforowy pas ~100 km puszczy, na terenie której nikt nie waży się zamieszkiwać. Przechodzą tędy szlaki — raczej bezdroża, łupieżczych wypraw i odwetowych najazdów. Wydzielamy w Jaćwieży kilka większych plemion śród których są Polexia (Połekszanie od rz. Łek — dziś Ełk), Dajnowa i właściwa Jaćwież czyli Sudowia (choć siebie sami nigdy tak ani tak nie nazywali). Terytorium dzieli się na ziemie mniejsze zwane zwykle imieniem najbliższego bądź najokazalszego grodu (albo odwrotnie): Crasime (Krasime, Krasine), Eregalle (Ejragoła, Żmudź), Kirsau, Kymenau (Kimenow), Meruniske (dziś Mieruniszki), Pokim (Pokime), Selien (Zlina), Weyze (Wiżajny), Weyse (Wiejsieje). Niektóre grodziska służą za schronienie tylko w czasie wojny (refugialne), inne są tak ogromne (jak Mieruniske) że zamieszkuje w nim cała ludność lauksu (wspólnoty terytorialnej). Wszystkich grodów jest więcej stu, niektóre już nie używane, mają tylko znaczenie straży. Rzadko zdarzają się grodziska nawodne (wyspowe, półwyspowe) połączone z lądem pomostem, wszystkie zaś grody leżą w bezpośredniej bliskości wody, choćby niewielkiego strumyczka. Położenie grodów wykorzystuje zawsze naturalne tu wzniesienia polodowcowe (pile—gród, kalnis—góra, pilekalnis—góra zamkowa), dodatkowo podsypane tam, gdzie wzniesienie nie było dość strome; zwieńczone stromizną drewniano-ziemnych wałów. Zbudowane są tak, by najmniejszym wysiłkiem rąk odciąć wrogowi drogę dostępu do obronnego miejsca. Większość terytorium porastają przepastne puszcze, śród których wycięte są polany pól uprawnych. Lasy, drzewa, kamienie są siedliskami bóstw i duchów (dusz przodków), szczególnie zaś święte gaje. Książąt nad sobą nie mają, prócz tych których sami naznaczą na czas wojny; za to każdy właściciel zagrody jest panem sobie i swoim żonom, krewnym czadzi i niewolnikom. Handel na trakcie między Sambią a Rusią nie jest zbyt ożywiony, a stosunki ze Słowianami (zwłaszcza Mazowszem), niegdyś poprawne, stają się co raz bardziej wrogie. W okresie głodu podejmowane są z konieczności wyprawy po żywności, innymi razy — złodziejskie - tylko by się obłowić w kosztowności, ozdoby, metale, domowy inwentarz i przywieść niewolników, a tego obrabowani, spaleni i krewni zabitych nie lubią. Żelazo nie jest celem wypraw, bo mają go więcej niż sąsiedzi. Nie przypuszczają nawet, że papież zaczyna interesować się zbawieniem tych pogan. Nadchodzi czas zawieruchy.

 

...

983 r.

990 r.

1009 r.

1015 r.

1038 r.

1040 r.

1044 r.

1065 r.

1112 r.

1113 r.

1116 r.

1138 r.

1141 r.

1147 r.

1149 r.

1164 r.

~1165 r.

1166 r.

1180 r.

1192 r., a raczej 1193, 1194 r.

1195 r.

1196 r.

1198 r.

1200 r.

1201—1202 r.

1201 r.

1202 r.

1204 r.

1205 r.

1206 r.

1207 r.

1210 r.

1212 r.

1213 r.

1215 r.

1216 r.

1216-1217 r.

1217 r.

1218 r.

1219 r.

1220 r.

1221 r.

1222 r.

1223 r.

1224 r.(może 1226 r.)

1225 r.

1226 r.

1227 r.

1228 r.

1229 r.

1230 r.

1231 r. (może r. 1232/33)

1233 r.

1234 r.

1235 r.

1236 r.

1237 r.

1238 r.

1239 r.

1240 r.

1241 r.

1242 r.

1243 r.

1244 r.

1245 r.

1246 r.

1247 r.

1248 r.

1249 r.

1250 r.

1251 r.

1252 r.

1253 r.

1254 r.

1255 r.

1256 r.

1257 r.

1258 r.

1259 r.

1260 r.

1261 r.

1262 r.

1263 r.

1264 r.

1265 r.

1266 r.

1266-1267 r.

1267 r.

1268 r.

1269 r.

1270 r.

1271 r.

1272 r.

~1272 r.

1272-1273 r.

1273 r.

1274 r.

1275 r.

1276 r.

1277 r.

1278 r.

1279 r.

1280 r.

1281 r.

1282 r.

1283 r.

1284 r.

1285 r.

1286 r.

1295 r.

1300 r.

1308 r. (lub 1310 r.)

1310 r.

1361 r.

1422 r.

 


Przypisy:


[1]   Wysoczyzna Elbląska.

[2]   Kwidzyń, niem. Marienwerder (insula sanctae Mariae), łac. Quidin. Zamek początkowo wzniesiono na wyspie Kwidzyń na rz. Wiśle w 1233 r., w 1234 r. na prawym brzegu rzeki powstało miasto. Zamek i miasto w 1242 r. zdobyte i zniszczone w czasie I powstania pruskiego; warownię odbudowano w miejscu miasta. Pod koniec XIII w. zaczęto budowę większego w kolejnym miejscu, po przeciwnej stronie miasta. Z Kwidzynia wiodła droga do Chrystburga (Dzierzgonia), krzyżowały się szlaki handlowe. Był siedzibą biskupa Pomezanii, centrum kapituły pomezańskiej.

[3]   Rzeka w Pomezanii. Nazwa Sorge może mieć korzenie zarówno nordyckie jak i pruskie. Dziś rz. Dzierzgoń al. Dzierzgonka, niem. Sirgun, łac. Syrgune, w języku pruskim Zirgun.

[4]   Elbląg , niem. Elbing, łac. Elbingus; zamek w Pogazanii powstały w 1237 r.

[5]   Historyczny zamek Bałga, niem. Balga, ros. Бальга, dziś ruiny koło wsi Wiesiołoje, (ros. Весёлое), w jez. pruskim; nazwane tak zapewne od kształtu wzniesień otoczonych wodą i mokradłami (balgnan-siodło), a nie od baltas-błoto jak wywodzi [Max Töppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen., 1858, str. 203], choć inne źródła podają też nazwę Bolitta (miejsce wśród błot) i Honeda (miało to być V w. siedziba legendarnego Widewuta). W 1239 r. Krzyżacy zdobyli tu („biorąc część ludzi w niewolę, innych wycinając w pień”) w Natangii pierwsze pruskie grodzisko.

[6]   Pol. Braniewo, dawniej Brunsberga, niem. Braunsberg (1274) późn. Brusberg, także Brunsberg, Brunsbergk, Bransbergk (у Николая фон Ерошина), ros. Брунсберг, nad rz. Pasłęką, niem. Passarge. Zamek krzyżacki na Warmii założony (1241 r. ?) na miejscu zdobytego w 1239 r. dawnego staropruskiego grodziska Brusebergue. Zburzony przez Prusów w 1242 r. W dokumencie pokoju chrystburskiego (patrz 1249 r.) nałożono na Prusów odbudowy kościoła w tym miejscu. W 1250 r. biskup warmiński Anselm założył nowy zamek i miasto. Prawa miejskie lubeckie uzyskało w 1254 r. Zburzone ponownie w 1261 r. podczas II powstania pruskiego. Odbudowany w 1279 r. W 1284 r. Biskup Henryk Fleming nadał mu prawa miejskie także na prawie lubeckim.

[7]   Prus. Reszel, wówczas niem. Rössel, późn. niem. Rößel, dziś znów Reszel (pol.).

[8]   Radzyń Chełmiński, dawn. także Rasin, niem. Rehden, łac. Redinus, prus. Redin ? Starodawny gród Pruski na Ziemi Chełmińskiej, istniejący co najmniej od 1015 r., kiedy to zdobył go Bolesław Chrobry. W 1224 kupuje go od Mazowsza Chrystburg i przekazuje go w 1231 r. Krzyżakom. Z początku drewniany, zaś do 1240 zbudowano zamek murowany; prawa miejskie uzyskał 1234 r., odnowione w 1285 r. przez mistrza Konrada von Thierberga na prawie magdeburskim.

[9]   Bierzgłów, niem. Birgelau, Birglau. Zamek wówczas częściowo drewniany, k. dzisiejszej wsi Bierzgłowo.

[10]   Lenzenberg (Lenzenburg, Langenfels). Zamek niedaleko ujścia Pregla, nieistniejący już od XVII w. Budowniczy: Herren von Menningen.

[11]   Bitwa pod Kruke. Zobacz też w wikipedii: Battle of Krücken (ang.).
Marszałek zakonu Henryk Botel zgromadziwszy rycerstwo z Ziemi Chełmińskiej, Elbląga i Bałgi ruszył na wyprawę w głąb Natangii pustosząc okolice. W drodze powrotnej Krzyżacy niespodziewanie natknęli się na armię Natangów i wycofali się w pobliże wsi Krucke, położonej przy zamku Kreuzburg [Krzyżbork], który Prusowie obawiali się szturmować. Gdy Prusów wzmocnił nowe oddziały przybyłe z głębi Natangii, Krzyżacy uznali, iż nie mają wystarczającego wsparcia by stawić czoła oblężeniu zamku, dlatego zgodzili się poddać: marszałek i troje innych rycerzy zostało zakładnikami podczas gdy pozostali składali broń. Natangowie złamali porozumienie i zmasakrowali 54 rycerzy i wielu knechtów. Niektórzy rycerze zostali złożeni w ofierze bóstwom lub zginęli na śmiertelnych torturach, inni zostali zwolnieni w wymianie bądź za okupem, w tym marszałek. W historii Zakonu Krzyżackiego XIII w była to czwarta co do wielkości klęska. Barbarzyństwo Prusów dało Krzyżakom usprawiedliwienie by nie traktować Prusów jak cywilizowanych i honorowych ludzi. Nigdy więcej Krzyżacy nie poddali się poganom. Natangowie nie wykorzystali zwycięstwa i nie rozpoczęli ofensywy na ziemie opanowane przez zakon. Po dwóch latach Krzyżacy powrócili na te tereny by zmazać klęskę i wziąć odwet za masakrę.

[12]   niem. Krücken, późn. niem. Gut Steinau, lit. Steinava, teraz Kamienka, ros. Каменка, położona (54°52′N, 20°58′E) w obw. kaliningradzkim w pobliżu ówczesnego zamku Kreuzburg [Krzyżbork].

[13]   Girmo, prus. Girmowe, niem. Germau, Gyrme, pol. Girmo, lit. Girmava, obecnie Russkoje, ros. Русское, (54°50′N, 20°01′E). Po powstaniu Prusów, na miejscu starego grodu Girmowe ok. 1270 założony zamek krzyżacki Gyrme, początkowo drewniany, ok. 1330-1340 murowany.

[14]   Podczas tej wyprawy, niejaki Gedune poszedł na ugodę z najeźdźcami w zamian za co uzyskał znak, który miał ocalić jego osadę. Gedune jednak spóźnił się z powrotem i „zastał majątek swój i posiadłości swoich krewnych spalone, zaś jego służba, krewni i brat zwany Ringelem oraz wszyscy złączeni z nim więzami krwi zostali wymordowani”.

[15]   Królewiec, niem. Königsberg, prus. Preghore, obecnie Kaliningrad — ros. Калининград.

[16]   niem. Georgenburg, zamek na płn.-wsch. od Insterburga, dziś Majowka, rus. Маёвка w obwodzie kaliningradzkim.

[17]   Wychowany w Niemczech, dokąd trafił w roli zakładnika; ochrzczony i kształcony na księdza. Doskonale orientował się w niemieckich stosunkach i sposobach prowadzenia wojny.

[18]   Pol. Pokarmin (zwane były też niekiedy Pokarben, Nowe Zgorzelice, Nowozgorzelce), niem. Brandenburg (Brandenburgk), ros. Бранденбург, Покармин al. Покарвис, lit. Pokarviai — historyczny zamek miedzy Bałgą a Królewcem, koło dzisiejszego Uszakowa (ros. Ушаково), przy ujściu rzeki Świeżej (ros. Прoхлaднaя) do Zalewu Wiślanego. Nazywana Brandenburg „Frisches Haff" lub Brandenburg in Ostpreußen dla odróżnienia od Brandenburg an der Havel w Niemczech (Brandenburgii).

[19]   Bitwa pod Pokarminem, 22 stycznia 1261, zobacz w Wikipedii: Battle of Pokarwis (ang.).

[20]   Niem. Wisenburg, Wisenburgk, Wissinburc ( у Николая фон Ерошина), ros. Висенбург , w jęz. pruskim Walewona (ros. Валевона , (prus./lit. ?) Wisotempil. Zamek (o którym wspomina Piotr z Dusburga) w nieustalonym miejscu, we wschodniej Barcji, założony przez Krzyżaków w r. 1241 (prawdopodobnie na miejscu grodziska pruskiego), sądząc z podobieństwa nazwy może znajdować się w Wyszemborku (?) lub jego okolicy. Wskazywany w różnych miejscach w pobliżu rz. Guber, prawego dopływu Łyny, najprawdopodobniej na prawym brzegu rz. Guber w górnym biegu. Wiadomo, że jego załoga podczas II powstania pruskiego ewakuowała się na Mazowsze, co sugerowałoby bliskość granicy.

[21]   Pol. Krzyżbork al. Krujzbork, niem. Kreuzburg, Kryžbarkas, ros. Крейцбург, także Cruceburgk, Cruceburc, obecnie Sławskoje, ros. Славское, niem. Pronitten, lit. Pronyčiai; o 20 kilometrów na południe od Kaliningradu, (54°50′N, 20°59′E). Zamek zdobyli założyli Krzyżacy w r. 1240 (w 1241 r. wg. innych źródeł), także w 1253 r. (być może po zniszczeniu podczas I powstania pruskiego) — w miejscu grodziska pruskiego.

[22]   Pol. Bartoszyce, niem. Barthenstein, Bartmstein ( у Николая фон Ерошина ). Zamek nad rz. Łyną (niem. Alle) wzniesiony przez Krzyżaków w 1240 r. w Natangii albo w Barcji (tłumaczyłoby to nazwę). Etymologię nazwy wywodzi się też od Barto, syna legendarnego Widewuta.

[23]   ...

[24]   Kowalewo Pomorskie.

[25]   Lidzbark Warmiński, prus. Lecbark, niem. Heilsberg, Heilberg, Helisbergk, Heilisberc. Zamek w Warmii bądź w Barcji na granicy z Warmią. Zdobyty przez Krzyżaków w 1240 r. W 1241 r. zbudowano gród drewniany, zniszczony w następnym roku, odzyskany w 1243 r. W 1261 r. padł podczas powstania, odzyskany w 1274 r.

[26]   Kreuzburg czy Крустпилс na Łotwie ?

[Kronika]  Maciej Stryjkowski, Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi, Królewiec 1582. Opisuje dzieje Rzeczypospolitej Obojga Narodów do 1581, W tematach dot. historii Bałtów obficie korzysta z kroniki Piotra z Dusburga.