O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich

O ludności polskiej

w Prusiech niegdyś krzyżackich


Wojciech Kętrzyński

Część II. Kolonizacya polska w Prusach wschodnich.


N) Powiat węgoborski
i południowa część powiatu wystruckiego.

Węgobork (Angerburg).

Zamek węgoborski który od r. 1420 był siedzibą wójta zakonnego, założono r. 1335. Na Podzamczu trzymał r. 1514 karczmę Mikołaj Pełka. Miasto założono r. 1571.

Masehnen.

W. M. Konrad v. Wallenrod nadaje r. 1392 Jakubowi Chrystyanowi 40 włók na prawie chełmińskiem, nadmieniając, że sprawy z Prusakami należą do sądu kontora lub wójta. Dan w Bartach w poniedziałek przed najśw. Maryą gromniczną r. 1392. — R. 1496 nadaje W. M. Jan v. Tieffen tamże 20 włók Jerzemu Projkowi i Fryderykowi Holsase.

Rydzówka (Resau).

Rydzówkę założono r. 1403, którego czasu Tomasz z Wikrowa tam otrzymał 32 włók i 10 morgów.

R. 1590 mieszkali tam ziemianie Jakub Przyborowski i zięć jego Radzibór, oraz Adam Przyborowski. Ci Przyborowscy byli spolszczonymi Niemcami, którzy się pierwotnie „Katter“ nazywali.

Węgielsztyn (Engelstein) założono jako wieś dannicką r. 1406.

Około r. 1558 ludność węgielsztyńska była zapewne już przeważnie polską, gdyż księdzem był tam Polak Jan Tortylowiusz. W XVIII wieku odbywało się w kościele węgielsztyńskim nabożeństwo polskie i niemieckie.

Guja (Goyen) — M. Guja al. SzymanowiznaWesołowo.

W. M. Konrad v. Jungingen nadaje Mikołajowi Weiskop dobra Guja obejmujące 120 włók na prawie chełmińskiem z wyższem i niższem sądownictwem i z obowiązkiem 4 służb w lekkiej zbroi. Dan w Elblągu roku 1416 we wilią Bożego ciała.

R. 1548 mieszkają w Guji Wawrzyniec i Bernat, bracia, oraz Szymek. — R. 1590 okazała się po pomiarach nadwyżka 53 włók, z których — płacąc 60 grzywien za włókę — kupili Fabian v. Hohendorf 6 włók, Jakub Przyborowski i jego zięć 10, Adam Przyborowski 12, burgrabia Jan Rauter 2 a mieszkańcy gujowscy 23 włók.

Ruska wieś (Reussendorf) założona r. 1421 na prawie magdeburskiem; główczyzna mieszkańców wynosiła 16 grzywien.

Prynowo (Priemsdorf, Prinowen 1584).

W. M. Paweł v. Rusdorf nadaje Janowi Krause, Marcinowi, synowi Pietrasza (w tekście Petraschendorf mylnie zamiast Petraschenson), Pawłowi Schuler, Pawłowi Knorr i Tomaszowi, synowi Pietrasza, na prawie chełmińskiem 60 włók we wsi Primsdorf z wyższem i niższem sądownictwem i z obowiązkiem 1 służby zbrojnej od każdych 15 włók. 6 lat wolności. Dan w Gierdawach w piątek przed ś. Piotrem w okowach r. 1435.

W. M. Marcin Truchses zatwierdza r. 1484 powyższy przywilej Marcinowi i Jerzemu Floryanom, braciom, Jerzemu Rusinowi (Reusse), Niklaszowi Miłkowi, Jakubowi Schmidt i innym mieszkańcom prynowskim.

Jan Pusz, starosta węgoborski, podaje r. 1547 do wiadomości, że Jakób Kózka (Koschka) z Prynowa i jego zięć Michał Gierawski sprzedali Krzysztofowi, sołtysowi z Nowej wsi, 5 włók za 167½ grzywien.

Rozengart (Rosengarten).

Jan v. Beenhausen, kontor brandenburski, nadaje Janowi Waschau 6 włók ziemiańskich na prawie chełmińskiem. Dan r. 1437 w dzień przed narodzeniem najś. panny Maryi.

1) W tekście stoi „Musel“ i „Niclas“; ostatni wyraz objaśnia nas, że zamiast Musol czytać należy Misel, t. j. polskie Miś (Mikołaj) z niemieckiem zakończeniem pieszczotliwem „el“, co téż miejsce ma w wyrazie „Ramschel – Romcio“.

Tenże nadaje r. 1437 Misiowi Plastwik 1) 6 włók sołeckich celem założenia wsi dannickiej na 58 włókach chełmiańskich. Prawo sądzenia Prusaków Zakon sobie zastrzega.

R. 1600 nadaje ks. Fryderyk Janowi Cholewie, karczmarzowi w Rozengarcie, 6 włók ziemiańskich na prawie chełmińskiem z obowiązkiem jednej służby zbrojnej. — R. 1631 mieszka w Rozengarcie Dołęga. — R. 1781 posiada tam Krzysztof Bużełło 2 włóki i karczmę; tegoż roku nabywa Michał Bużełło karczmę Kozanowskiego; r. 1782 ma Jerzy Górski tam posiadłość.

Pilwa (Pilwe).

Jan v. Beenhausen, kontor brandenburski, nadaje Fryderykowi Parcz 60 włók nad jeziorem Pilwa na prawie chełmińskiem z obowiązkiem jednej służby konnej. Dan w Bartach w niedzielę przed narodzeniem najś. Maryi panny r. 1437.

Brzozowo (Hartenstein, Doberschlag, Brosowen).

Wincenty v. Wirsberg, najwyższy marszałek zakonny, nadaje Więckowi (Wentzken), Wawrzyńcowi, Michałowi, Grzegorzowi, Jaśkowi (Jeschke), Maciejowi i Klementowi 60 włók puszczy położonych między Węgielsztynem a Gują z niższem sądownictwem celem założenia majątku mającego się nazywać „Hartenstein“ i nakłada na nich 4 służby. Dan w Wałdowie we czwartek po św. Piotrze w okowach r. 1438.

R. 1561 kupują Augustyn i Jan (Jon) Pasternacy, bracia z Brzozowa (Doberschlag), od brata Walentego z Nordenborka i Klary, żony Łazarza z Trygortu, siostry swej, 3 włóki za 33 grzywien w Brzozowie. — R. 1565 znajdujemy w Brzozowie jeszcze Wojtka Szlabę i Jana Kołpaka.

Trygort (Thiergarten) założono r. 1452.

Kal (Kahlen, Kehl).

W. M. Marcin Truchses nadaje na prośbę Anzelma v. Tettau mieszkańcom wsi Kal nad jeziorem Schwenzait al. Schwenze 60 włók z obowiązkiem, aby od każdych trzech włók wozili na jednym wozie sieci myśliwskie, ile razy i gdzie będą wezwani, by ubitą zwierzynę oddawali do zamku węgoborskiego, by od każdych dwóch włók kosili jeden morg siana i przez 6 dni rocznie czynili tłokę. Prócz tego nadaje im 40 morgów łąk nad jeziorem skarszewskiem (Skarsaw) uwalniając ich od dani na 4 lata; potem płacić winni 4 stare skojce. W. M. wyznacza im główczyznę 8 grzywien. Miód, ryby i kuny Zakonowi sprzedawać winni. Należeć mają do parafii węgielsztyńskiej, póki kościół przy zamku węgoborskim nie stanie a tymczasem płacić winni plebanowi węgielsztyńskiemu 8 starych szelągów od włóki. Dan w Królewcu w poniedziałek po niedzieli drugiej po Wielkiej nocy r. 1478.

Pieczarki (Pieczarken, Gehlingen).

Jan v. Tieffen, kontor brandenburski, podaje do wiadomości, że Marcin Pieczarka nabył od Marcina Leckiego (Löcky) na prawie magdeburskiem młyn i hutę żelazną wraz z 1 włóką i 4 morgami. Dan w Lecu r. 1481. — Ks. Olbracht nadaje mieszkańcom wsi Pieczarki (Gehlingen) 30 włók a sołtysowi Janowi 3. Dan w r. 1529 w piątek po niedzieli drugiej po Wielkiej nocy.

Dąbrowa (Dameraw, Dombrofken, Damerafsken).

W. M. Marcin Truchses nadaje r. 1482 Mikołajowi Świdrowi majątek Dąbrowa (Damerau) z 6 włókami na prawie magdeburskiem z wyższem i niższem sądownictwem i z obowiązkiem jednej służby zbrojnej. — Roku 1552 odnawia ks. Olbracht powyższe nadanie Aleksandrowi Świdrowi.

Doba (Döben).

W. M. Jan v. Tieffen nadaje r. 1496 Jerzemu Wojciechowi (Weiczegk), sołtysowi i wszystkim mieszkańcom wsi Doba na prawie chełmińskiem 30 włók; sołtys otrzymuje 3 włóki wolne od czynszu i tłoki, sądownictwo niższe i 3ci fenig wyższego. 8 lat wolności.

Gryzławki (Grieslak) założono r. 1496.

Nowa wieś (Neudorf, Gerothwol, Geratwol).

Ks. Olbracht W. M. nadaje Michałowi Pankiewiczowi nową wieś zwaną „Geratwol“ z 60 włókami. Sołtys Pankiewicz dostaje 6 włók na prawie chełmińskiem. 10 lat wolności celem wykarczowania boru. Dan w Królewcu w poniedziałek po śś. 11000 pannach r. 1514. — Zakładając r. 1571 miasto Węgobork (Angerburg) wcielono Nową wieś do terytoryum miejskiego.

Mosenen, dziś nieznane.

W. M. Olbracht nadaje r. 1522 Janowi Dorszowi mająteczek za Rapą, który przedtem miał w posiadaniu Jakub Kukułka (Kuckuka), na prawie magdeburskiem z obowiązkiem służby przy polowaniach, ile razy go starosta węgoborski wzywać będzie.

Wróbel (Sperlingchen).

Ks. Olbracht nadaje r. 1524 Alexandrowi Ruszkowskiemu (v. Rauschky) 80 włók boru na prawie lennem.

Ogonki (Schwinz, Ogonken).

Ks. Olbracht nadaje mieszkańcom wsi Ogonki (Schwinz, bo nad jeziorem Schwinz) 40 włók na prawie magdeburskiem. Sołtys Jakub dostaje 4 włóki. Dan w piątek po niedzieli drugiej po Wielkiej nocy r. 1529. — R. 1542 pozwala ks. Olbracht Kotkowi z Węgoborka, na jednym morgu postawić karczmę w Ogonkach.

Stręgiel (Stringel).

Ks. Olbracht nadaje mieszkańcom wsi Stręgiel 30 włók na prawie magdeburskiem ad utrumque sexum. Sołtys Maciej dostaje 3 włóki. Dan w piątek po niedzieli drugiej po Wielkiej nocy r. 1529. — R. 1561 są bracia Stanisław i Wojtek sołtysami w Stręglu.

Wyłudy (Willuden).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Andrzejowi i Marcinowi Wyłudzkim, braciom, sołectwo z 5 włókami pod Przerwankami (Muscowiter) za 150 grzywien celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. 6 lat wolności. Dan r. 1544 dnia 30 Września.

Przerwanki ( Muscowiter, Spitzenort, Przerwanke) istniały już r. 1544.

R. 1549 sprzedaje Jan Pusz, starosta węgoborski, Andrzejowi Moskalowi (Muscowiter) 3 włóki sołeckie — włókę za 30 grzywien. Dan r. 1549 we wtorek Zielonych świątek.

Kruklanki (Kraugklienen, Krucklanicken).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Janowi Bębelnikowi 6 włók sołeckich nad jeziorem Kruklin za 180 grzywien celem założenia wsi dannickiej na 54 włókach. 6 lat wolności. Dan r. 1545 dnia 15 Maja.

Sołdany (Soldanen).

Jan Pusz, starosta węgoborski, podaje r. 1545 do wiadomości, że Cherubin Lipnik z powiatu leckiego nabył od sołtysa sołdańskiego 4 włóki.

Sołtmany (Soltmahnen) założyli r. 1546 bracia Jan i Paweł Sołtmanowie.

Góry (Gurren).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Jakubowi Bartnikowiczowi 5 włók sołeckich za 150 grzywien celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. Dan r. 1548 dnia 6 Listopada.

Piłaki (Gr. Pillacken).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Pawłowi Sperling (Wróbel) i Stanisławowi Hase (Zając) z Nowej wsi w łeckim powiecie 6 włók sołeckich nad Piłaką — włókę za 30 grzywien. 7 lat wolności. Dan r. 1549 we wtorek Zielonych świątek. — R. 1600 mieszkają w Piłakach Marcin Bieniuta i Fryderyk Dzierlatka.

Harz (Harsen).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Maciejowi Gutowi z Świder z powiatu piskiego 8 włók sołeckich włókę za 30 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 72 włókach. 6 lat wolności. Dan we wtorek Zielonych świątek r. 1550.

Stręgielek (Strenglinchen, Kl. Strengel).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Stańkowi z Bartosz z powiatu łeckiego 5 włók sołeckich nad jeziorem Stręgielek — włókę za 30 grzywien. 7 lat wolności. Dan r. 1550 we wtorek Zielonych świątek.

Żywy (Gr. Sieben).

Jan Kierzowski kupuje r. 1551 sołectwo w Żywach z 4 włókami za 150 grzywien od brata stryjecznego Macieja Kierzowskiego.

Dąbrówkę (Kl. Dombrowken) założono r. 1552 a Kuty (Kutten) r. 1553.

Piłaki M. (Kl. Pillacken).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Maciejowi, synowi Janela, nad małą Piłaką 5 włók sołeckich — włókę za 30 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. 6 lat wolności. Dan r. 1553 dnia 16 Lipca.

Sztynortskie dobra (Steinort).

R. 1554 dnia 6 Kwietnia zatwierdza ks. Olbracht Lehndorf-Mgowskich w posiadaniu puszczy sztynortskiej, obejmującej 120 włók, która od niepamiętnych czasów była ich własnością, choć tam nie mieszkali, oraz połowy wsi Tarławki (Taberlack).

R. 1559 nadaje Kacper Mgowski, starosta iławkowski, Janowi Wardzie 3 włóki sołeckie w puszczy celem założenia wsi dannickiej Sztynort.

Roku 1572 istniały już na puszczy sztynortskiej następujące miejscowości:

Labab; r. 1719 mieszkało tam — sądząc z nazwisk — 7 Polaków i 3 Niemców.

Kietlice (Gr. Mauer);

Pniewo (Kl. Mauer, dziś Stobben) i

Stawiska (Teiche); r. 1719 mieszkało tam 10 Polaków i 1 Niemiec.

Boćwinka (Neu-Freudenthal).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Łukaszowi Lipińskiemu z powiatu piskiego 3 włóki sołeckie w Neu-Freudenthal między Żywami a Żywkiem — włókę za 30 grzywien — celem założenia wsi dannickiej. Dan dnia 29 Września r. 1554.

Brzozówko (Birckenfelde, Brosoffken).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Maciejowi Bogaczowi z powiatu leckiego 5 włók sołeckich — włókę za 30 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. Dan r. 1554 dnia 21 Października.

Żywek (Kl. Sieben) istniał już r. 1554.

Ks. Olbracht nadaje staroście Janowi Puszowi nową wieś Żywek z 60 włókami, oraz jeziorami M. Babki i Żywek na prawie lennem. Dan dnia 4 Czerwca r. 1557. — R. 1653 kupuje Jan Pełkowski od szwagra swego, Jerzego Pusza, 30 włók w Żywku.

Krzywińskie (Krzywintzken, Miszedel, Misedel).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Marcinowi Krzywińskiemu 4 włóki sołeckie za Stręgielem nazwane „Misedel“ — włókę za 30 grzywien — celem założenia wsi dannickiej. Dan dnia 1 Stycznia r. 1557.

Stawki (Stawken) i Przystań (Pristannien) nadano r. 1558 Jerzemu v. Hohendorf.

Perły (Periswaide) — Biedaszki (Pörleinsguth, die Armuth genant, Biedosken).

Wsie te powstały na 50 włókach, które Sebastyan Pörlein dnia 11 Listopada r. 1558 otrzymał.

Okowizna (Numeiten).

Ks. Olbracht nadaje r. 1559 dnia 30 Października 3 włóki Klemensowi, komornikowi, a r. 1565 Keiperowi z Węgoborka 4 włóki. — R. 1716 Okowizna była w posiadaniu Alexandra z Wybranowa Chlebowskiego.

Klimki (Tieselswohl-Tyslowa Wola?, Klimbken).

Ks. Olbracht nadaje Wilhelmowi Tiesel v. Daltiz 40 włók boru na prawie lennem. Dan dnia 10 Stycznia r. 1560.

Stulichy (Angerapp).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Stańkowi (Stenken v. Gerdunken?) z powiatu leckiego 5 włók sołeckich położonych za Nową wsią — włókę za 40 grzywien — celem założenia na 45 włókach wsi dannickiej zwanej Angerapp. 9 lat wolności. Dan dnia 9 Maja r. 1562.

Sobiechy (Sobiechen, Sobiechswolla) założono r. 1562.

Więckowice al. Więcki (Wentzkowitz, Wentzkowaten, Wentzken) założono r. 1562.

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, podaje r. 1566 do wiadomości, że stosownie do najwyższego rozkazu dannicy litewscy mają płacić, jak inni, czynsz od włóki, że w tym celu kazał wymierzyć posiadłości Więckowicza i Tomasza, które liczyły pięciu czynszowników i płaciły czynszu 22½ grzywien, a znalazłszy 44 włók, sprzedał 4 włóki sołeckie Pawłowi Storze z Więcek i Piotrowi Geidlsgig (?) z Nowej wsi — włókę za 40 grzywien. 10 lat wolności.

Olszewo (Olschöwen) założył r. 1562 Maciej Olszewski na 60 włókach.

Gębałówka al. Gębałka, przedtem Sikory (Schikorren, Gembalowken).

Jan Pusz, starosta węgoborski, sprzedaje Janowi Sikorze (Tzickorra v. Spitzingk?) 4 włóki sołeckie między Krzywińskiemi, Piłakami i Kutami — włókę za 40 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 36 włókach. 8 lat wolności. Dan dnia 19 Maja 1562.

Brożówka (Gansenstein) — Regulówka (Regulowken).

Ks. Olbracht nadaje swemu sekretarzowi Baltazarowi Gans 60 włók boru między jeziorami Dałgaszyno, W. i M. Buski a wsią Kruklanki na prawie lennem. 15 lat wolności. Dan dnia 9 Grudnia r. 1562. — R. 1576 mieszka w Regulówce Marcin Drygalski.

Bitkowo (Bitkowen) — Czarne (Czarnen) — Sumowo (Sumowen).

Ks. Olbracht nadaje r. 1562 Albrechtowi v. Kittlitz 100 włók nad Bitkowicą między Garbasem a Żelazkami.

Landhofmistrz Albrecht Kittlitz sprzedaje r. 1594 włók 40 czyli dobra Bitkowo wraz z karczmą i jeziorem Scholanna urodzonym Janowi, Olbrachtowi, Henrykowi i Pawłowi Gołębiom (Golumby) za 4340 zł. p.

Tenże sprzedaje pozostałych 60 włók urodz. Stanisławowi Zabielskiemu, plebanowi w Rożyńsku, Andrzejowi Ogonkowi z Dmus w powiecie piskim i Janowi Żelazkowi z Rożyńska w powiecie ryńskim za 6000 zł. p.; są to wsie Czarne i Sumowo. Dan w Królewcu dnia 10 Grudnia r. 1597.

Andrzej Ogonek sprzedaje jeszcze r. 1597 z swego działu, 4, włóki swemu przyjacielowi, Maciejowi Stańkowiczowi Madejce, komornikowi zamku łeckiego.

Dąbrówka (Damerau, Domeroffken).

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, sprzedaje Marcinowi i Rafałowi, synom Nikołaja Piotrowczyka, oraz Marcinowi Kropli z powiatu ryńskiego 6 włók sołeckich za 252 grzywien celem założenia wsi dannickiej na 60 włókach. 8 lat wolności. Dan w niedzielę środopostną r. 1563.

Steinhof otrzymał r. 1563 Wilhelm Schenk v. Tautenburg.

Kolniszki (Schlossberg, Kolnisken).

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, sprzedaje r. 1564 Janowi Bender z Skocz 4 włóki sołeckie za 160 grzywien celem założenia wsi dannickiej na 56 włókach, z których 4 przeznacza dla plebana. 2 lata wolności.

Skocze (Sketzschen, Skötschen) istniały już r. 1564.

R. 1567 zawarł Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski ugodę z Piotrem Modrą z Paprotek względem niewymierzonej jeszcze wsi Skocze celem założenia wsi dannickiej. Obszar skoczowski obejmuje 40—60 włók; Piotr otrzyma co dziesiątą włókę płacąc za włókę 42 grzywien. 10 lat wolności.

Budry (Buddern) — Grądy (Gronden).

Ks. Olbracht nadaje Janowi Mixie, komornikowi zamku węgoborskiego, na prawie chełmińskiem 10 włók boru, z których 5 należy zapłacić, celem założenia 2 wsi dannickich na 100 włókach między Piłakami, Popiołami, Brzozówkiem, Budrami i rzeką, Gołdap t. j. Grądy, oraz między Dowiatami i Więckowatemi t. j. Budry. Dan dnia 24 Października r. 1565.

Dowiaty (Dauiaten) istniały już r. 1565.

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, podaje r. 1567 do wiadomości, że starosta Jan Pusz sprzedał 6 włók sołeckich — włókę za 48 grzywien — Jakubowi Zubrzyckiemu (Zubreczki) w Nowej wsi; ponieważ jednak Nowa wieś ma być wcieloną do miasta Węgoborka, nadaje starosta temuż Zubrzyckiemu za zapłacone już pieniądze 4 włóki sołeckie w Dowiatach z obowiązkiem, aby 15½ włók osadził dannikami, 12 włók bowiem było już osadzonych.

Popioły (Popiollen) istniały już r. 1565.

Górne al. Górny dwór (Gornen, Schönjorken).

Ks. Olbracht nadaje r. 1565 Wawrzyńcowi v. Halle, staroście straduńskiemu, 196 włók na prawie lennem. 15 lat wolności. Włóki te leżały w 4 działach po 70, 54, 12 i 60 nad rzeczkami Jarka i Bitkownica między Żelazkami, Kolniszkami (Schlossberg), Kalkowem, Broniszami i Cudnem siedliskiem.

Kalkowo (Kalkoua), Bronisze (Broniszowa) istniały już r. 1565; Cudne siedlisko al. Schönhof czyli Schönhofstedt zdaje się być Scheelhof, który folwark do dóbr Babki należy.

Regiele (Regeln).

Krzysztof v. Glaubitz dostaje r. 1565 tamie 33 włók boru.

Rożyńsk (Gr. Rosinsken) między Gołdapią a Górnemi.

Ks. Olbracht nadaje r. 1565 Janowi Seiffertietzowi, swemu marszałkowi, nad granicą górnowską 60 włók na prawie lennem.

Wilamowa al. Jakunówko (Willamowa, Jakunowken).

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, nadaje Mikołajowi i Grzegorzowi Kijalnikom z Deimlak (t. j. Jakunowo ) 60 włók puszczy za Kutami celem założenia wsi dannickiej, nazywać się mającej „Wilamowa“. Sołtysom sprzedaje 6 włók — włókę za 40 grzywien — na prawie chełmińskiem. 10 lat wolności. Dan dnia 12 Października r. 1565.

Jakunowo (Deimlacken, Jaconoffen) istniały już r. 1565.

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, kazawszy r. 1570 wymierzyć posiadłość litewskich czynszowników w Popiołach (?), która wieś liczyła wraz z sołtysem 5 czynszowników, znalazł 39 włók i 13 morgów; dodawszy jeszcze 3 morgi łąk, polecił sołtysowi tamtejszemu Marcinowi Sperling założyć wieś dannicką; z 4 włók sołeckich ma 3 zapłacić i to 36 grzywien za włókę. 10 lat wolności.

Miczuły (Mitschollen).

W Miczułach było 6 czynszowników litewskich, którzy 27 grzywien czynszu płacili. Przy pomiarach okazało się tamże 26 włók. Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, nadaje takowe sołtysowi Mikołajowi celem założenia wsi dannickiej i sprzedaje mu 2 włóki sołeckie za 80 grzywien; prócz tego nabywa Mikołaj jeszcze 2 włóki ziemiańskie. Dan r. 1560 w święto najś. Maryi panny gromnicznej. — R. 1633 nadaje się Jerzemu Gabryelowi Marquart, sędziemu ziemskiemu, na prawie magdeburskiem 7 włók w Miczułach, 2 włóki z tej strony rzeki Gołdap’, l włókę w Dunajku i jezioro wielkopiłackie za to, że się zrzekł prawa polowania jeleni, łosiów, niedźwiedzi i dzików w majątkach Błędowo i Kosaki pod Grabowem i Górnemi.

Grodzisko (Heidenberg, Grodtsiszken).

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, sprzedaje Wojtkowi Skorupczykowi z powiatu leckiego 44 włók puszczy, położonych za Kutami i Piłakami, celem założenia wsi dannickiej; sołtys otrzymuje 4 włóki, płacąc za nie 168 grzywien. 10 lat wolności. Dan dnia 4 Marca r. 1566.

Surminy (Surminnen).

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, nadaje Nikołajowi z Szarejk z powiatu łeckiego 48 włók we wsi Surminach, które po części już są obsadzone dannikami. Nikołaj otrzymuje 5 włók sołeckich — płacąc za włókę 42 grzywien — z obowiązkiem, aby puste włóki osadzić dannikami. 10 lat wolności. Dan dnia 12 Marca r. 1566.

R. 1579 Jan i Andrzej, bracia z Popiół, kupują od Mikołaja 4 włóki sołeckie w Surminach płacąc za włókę 120 grzywien. — R. 1615 mieszka w Surminach Stanisław Surmiński.

Brożajcze założono r. 1566.

Lisy (Lisza al. Springborn).

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, sprzedaje Wawrzyńcowi Liskowi (Liszka, Lyscko) z Rękus w powiecie łeckim 5 włók sołeckich, jeżeli pomiary okażą 55 włók, ale 4 tylko, gdyby ich nie było więcej nad 44, biorąc za włókę 42 grzywien. Wieś ma się nazywać Springborn. 10 lat wolności. Dan dnia 12 Kwietnia r. 1566.

Ziemiany (Ziemianen).

Ks. Olbracht nadaje r. 1566 podczaszemu Henrykowi z Mielna 30 włók pod Czupowem i Wróblem.

Banie (Bianitz, Sauernick sonsten Bentkeim genannt).

Ks. Olbracht nadaje r. 1566 Hieronymowi Berkman zamiast 3 włók i karczmy w Czupowie 3 włóki w Sauerniku na prawie chełmińskiem, aby na nich karczmę postawił.

Wawrzyniec Roch, starosta węgoborski, nadaje Mikołajowi, komornikowi z Dąbrowy z powiatu ryńskiego, 44 włók po części już osiadłych w Bianiach pod Wróblem i sprzedaje mu 4 włóki sołeckie — włókę za 42 grzywien. 10 lat wolności. Dan dnia 16 Czerwca r. 1566.

Boćwinka (Bodtschwinken).

Ks. Olbracht nadaje r. 1566 Wilhelmowi Herand, pisarzowi starościńskiemu w Szczytnie, 10 włók boru na prawie magdeburskiem ad utrumque sexum.

Pietrasze (Petrassen).

Fryderyk v. Kanitz sprzedaje r. 1566 Piotrowi Skomackiemu z powiatu straduńskiego 7 włók sołeckich celem założenia wsi dannickiej na 63 włókach, położonych w puszczy. 10 lat wolności. — R. 1584 kupuje Andrzej Czyprek (Sipreck) z Grabnika w powiecie łeckim 3 włóki sołeckie od Doroty, żony Urbana Gryki, sołtysa z Pietrasz.

Czupowo (Schupowen, Sowowa(?) istniało już r. 1566.

Przytuły (Przitullen) założyli r. 1569 Polacy z powiatu łeckiego.

Jeziorowskie (Jeserofsken).

Mikołaj v. Sparwein, starosta węgoborski, nadaje r. 1570 20 włók, które przedtem należały do Sewera Schwarz (Czarny?), Stefanowi Jeziorko i sprzedaje mu 2 włóki sołeckie na prawie chełmińskiem — włókę za 60 grzywien. 6 lat wolności. Tłokę odprawiają dannicy taką, do jakiej obowiązane są nowozałożone wsie Pawłowo i Szelmowa.

Pawłowo (Pauloua, dziś Paulswalde) istniało już r. 1570.

Szelmowa (Schelmoua 1570) nieznana dziś.

Jany (Jahnen).

Jan Witramowski (v. Wittmansdorf) dostaje r. 1570 na prawie lennem włók 60.

Botkuny (Bodtkunen).

Mikołaj v. Sparwein, starosta węgoborski, nadaje r. 1570 Markowi Pietrowiczowi (Marek Pittroitz) i Maciejowi Klenioszewskiemu z powiatu łeckiego 50 włók, położonych za Wróblem, z których 40 już było osiadłych, i sprzedaje im 5 włók sołeckich na prawie chełmińskiem — włókę za 45 grzywien — celem osadzenia pustych włók dannikami.

Zęblowo (Semlowen, Semblofen).

Jan v. Tettau, starosta wystrucki, podaje r. 1574 do wiadomości, że bracia Jan, Mikołaj, Gotart, Jakub i Maciej Miedźwiedzcy z własnych 30 włók, nabytych od Henryka v. Mülen, sprzedali każdy po 1 włóce, Jakub zaś 1½ włóki Michałowi Okurowskiemu.

Po śmierci bezdzietnej dwóch rodzonych braci Maciej a i Jakuba, ziemian zęblowskich, miało 9 włók i 15 morgów przypaść kurfirsztowi; Wolf Henryk v. Waldburg, starosta wystrucki, sprzedaje je jednak r. 1610 najbliższym ich krewnym za 1235 zł. p.; kupili zaś Ludwik i Jędryś 1½, Grzegorz Starosta 4 włóki i 7½ morgów, Paweł Kurełła ½, Michał 2 i Jędryś, syn Mateusza, 1 włókę i 7½ morgów.

R. 1613 kupuje Wojtek Skupek 2¾ włók lennych w Zęblowie od Bartosza Okurowskiego. Zęblowo dziś nieznane.

Kulsze (Kulschen).

Jan v. Ostau, burgrabia węgoborski, sprzedaje 3 włóki sołeckie Maciejowi Sapale (Matzapalla ) z powiatu oleckowskiego celem założenia wsi dannickiej na 30 włókach. Marcin Pępek (Pampky) i Maciej Mazeński, którzy przedtem już na tych 30 włókach siedzieli, ustępują z swych działów. Dan r. 1576.

Sapałówka (Sapallen).

Jan v. Ostau, burgrabia węgoborski, podaje r. 1576 do wiadomości, że Maciej Sapała (Matzey Sapalli ) z Kleszczewa w powiecie oleckowskim otrzymał za Wróblem 30 włók celem założenia wsi dannickiej; z nich nabył 3 włóki sołeckie, płacąc za włókę 45 grzywien. Ponieważ Maciej Sapała lokując nową wieś Dupki, założoną na 50 z 200 włók Skalicha, płacił już po 10 grzywien rocznie a że ta wieś w skutek morowego powietrza r. 1572 spustoszała, bo ludzie wymarli, koszta tam poniesione znajdują przy niniejszem kupnie uwzględnienie.

Gerolmesowa Wola al. Wilkowo (Gerolmeswollen, Wilckowen).

Jonasz v. Eulenburg, starosta węgoborski, podaje r. 1577 do wiadomości, że Gerolmes, starosta wsi Brzozowo (Doberschlag), wraz z synem Grzegorzem sprzedał sołectwo w Gerolmesowej woli z 3 włókami Michałowi, synowi Krzysztofa, komornika z Prynowa, za 145 grzywien.

Wronki (Froncke).

Jan v. Rautter, starosta węgoborski, sprzedaje r. 1578 Frąckowi Marlinowskiemu (Frantzig Marlinofsky) 3 włóki sołeckie we wsi Wronki — włókę za 40 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 50 włókach. 9 lat wolności.

Prośnica al. Główka (Prosznitza, Glofken).

Jan v. Rautter, starosta węgoborski, podaje r. 1579 do wiadomości, że za czasów starosty Rocha Tomasz, karczmarz z Rudy, podjął się założenia wsi dannickiej, nazwanej Prośnica, na 50 z 200 włók nadanych Skalichowi, w którym celu nabył 5 włók sołeckich, płacąc za włókę 42 grzywien; ponieważ podczas morowego powietrza r. 1572 Tomasz i jego ludzie zmarli, synowie jego Jakub, Wojtek i Marcin sprzedają sołectwo to Erykowi i Wojtkowi Rogalom z oleckowskiego powiatu. Nowym sołtysom lokatorom przyznaje starosta 10 lat wolności.

Marlinowo (Marlinowen).

Marlinowo założono r. 1580; w tym roku bowiem kupiło 4 gospodarzy 40 włók od pana Aulaka, płacąc za włókę 58 grzywien. Majątek ten nadał pierwotnie ks. Olbracht swemu słudze, Piotrowi Marlinowi, który go Aulakowi sprzedał.

Jabłońskie (Geblonisken).

Krzysztof v. Königseck, starosta węgoborski, sprzedaje r. 1583 Marcinowi Urbańczykowi z Wilkas w powiecie oleckowskiem 5 włók sołeckich w Jabłońskich — włókę za 43 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. 9 lat wolności. Sołtys otrzymuje prawo magdeburskie ad utrumque sexum.

Włosty (Flosten).

Wolf v. Arenswald, starosta węgoborski, zatwierdza r. 1584 Albrechtowi Mateuszowi z Kleszczewa w powiecie łeckim posiadanie 5 włók sołeckich, które tenże roku zeszłego nabył w Włostach od Krzysztofa v. Königseck, płacąc za włókę 44 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach.

Dunajek (Dunaiken).

Wolf v. Arenswald, starosta węgoborski, sprzedaje r. 1585 Marcinowi z Dunajka (Martin Sduneicke) w powiecie oleckowskim 4 włóki sołeckie w Dunajku — włókę za 45 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 36 włókach. 10 lat wolności.

Grabowo (Grabowa).

Wolf v. Arnswald, starosta węgoborski, sprzedaje r. 1585 Janowi Bałamutowskiemu z Gierszowej Woli w powiecie oleckowskim 5 włók sołeckich — włókę za 45 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. 10 lat wolności. Sołtys i mieszkańcy otrzymują prawo magdeburskie ad utrumque sexum.

Hasenberg (gdzie?).

Janik Mazuch kupił około r. 1585 sołectwo w Hasenbergu od Sebastyana Porleina.

Leschaschen (?).

Wolf v. Arenswald, starosta węgoborski, sprzedaje r. 1585 Janowi Bader z Zaniów w oleckowskim powiecie 5 włók sołeckich w Leschaschen — włókę za 45 grzywien — celem założenia wsi dannickiej na 45 włókach. 10 lat wolności.

—?—

Krzysztof Richter sprzedaje r. 1592 ziemianom z powiatu oleckowskiego, Wojtkowi Niedźwiedzkiemu, Stanisławowi Panistrudze i spadkobiercom ś. p. Jakuba Machty 30 włók boru w powiecie węgoborskim na prawie magdeburskiem za 2760 zł. p.

Gasewo (Gassewen) założono r. 1597; był to majątek obejmujący 12 włók, nadany na prawie chełmińskiem plebanowi Maciejowi Myślęcie.

Matznaryszki [dziś Macejowięta ?].

Bartłomiej z Wilkas w powiecie oleckowskim kupuje r. 1597 4 włóki nadwyżki tamże za 200 grzywien, przyłączając je do swoich włók sołeckich.

Auxkallen.

Stanisław Wierciński, pleban w Żabinach, kupuje r. 1597 tamże 4 włóki.

Plutkiejmy.

Paweł Wierciński, syn plebana żabińskiego, kupuje tam r. 1599 4 włóki nadwyżki.

W następnych czasach powstały następujące wsie, których przywileje nam nieznane: Janele r. 1600, Wesołówko al. Wólka (Wolcken al. Wesselowken) r. 1605, Skupki 1605, Eschenort 1606, Kueshof i Grünhöfchen 1611, Grądy (Grunden) i Mieczkówka — założył Stanisław Mieczkowski — r. 1612, Zakałcze (Sakautschen) i Sunkeln r. 1613.

Ołownik (Oloffnigk, dziś Launingken).

R. 1616 otrzymuje Jan Hensel z Bąkowa 6 włók i 20 morgów łąk na prawie chełmińskiem.

Mozdzany (Mosdzehnen) założono r. 1617.

Dubniki (Dubeningken).

R. 1626 dostaje Albrecht Niedźwiedzki 8 włók w Dubnikach.

Błędowo i Kosaki istniały już r. 1633; Czerwone zaś r. 1638.

Stumbern.

Jan Rożyński otrzymuje r. 1640 tamże 5 włók pustych.

M. Pikały.

Jakub Zaborowski, sołtys w Blobunien, otrzymuje r. 1646 w M. Pikałach 12 włók pustych.

W późniejszych czasach powstały: M. Sunkeln r. 1669, Zawady (Sawadden) r. 1676, Kl. Budschen r. 1694, M. Lękuk r. 1699, Knobbenort r. 1705, Steinbach r. 1708, Frankenort r. 1709, Kierzki (Kerschken) r. 1710, Budziska, Jorkowo i Żabinki r. 1713 — Pietrasze czyli Petrellkehmen posiada r. 1750 Piotr Borowski.

1) Ob. Bibl. Ossol. zesz. VI, kol. 141—146.

Obszerny powiat węgoborski wraz z południowym zakątkiem powiatu wystruckiego otrzymał swą ludność polską głównie dopiero w XVI wieku, choć pierwsze początki kolonizacyi sięgają jeszcze XIV wieku. W XV wieku biorą Polacy rzadki jeszcze udział w kolonizacyi, bo tylko Rydzewko (1403), Brzozowo (1438), Pieczarki (1481), Dąbrowa (1482) i Doba (1496) zawdzięczają im swój początek. W XVI wieku główna rola przypadła Polakom, przybyłym po większej części z sąsiednich powiatów mazurskich. W XVII wieku wzmogła się znów kolonizacya niemiecka, mianowicie w zachodniej części i na około Węgoborka, podczas gdy w wschodniej t. j. w teraźniejszym powiecie gołdapskim polska kolonizacya przeważała, jak o tem przeszło 60 nazwisk miejscowych polskich świadczy 1).

Ponieważ księgi rachunkowe starostwa węgoborskiego nie przechowały się, nie mieliśmy sposobności sprawdzić, jak gęsto się ludność polska w powiecie węgoborskim rozsiadła. Że była liczną, zaprzeczyć się nie da; nie ulega jednak wątpliwości, że tutaj nie była nigdy tak wyłącznie panującą, jak w innych powiatach.

Żywioł litewski, o którym niektóre przywileje wspominają, uległ później po większej części germanizacyi, choć po części i spolszczał.

Większe dobra były przeważnie w ręku rodzin niemieckich z wyjątkiem dóbr sztynortskich, które posiadali Lehndorf-Mgowscy będący wówczas jeszcze Polakami; prócz nich mieszkały w powiecie węgoborskim w różnych czasach jeszcze następujące szlacheckie familie polskie:

Arciechowscy w Eschenort.

Bronikowscy w Ruskiej wsi.

Buschowiczowie (Polacy) w Brzozowie.

Chlebowscy z Wybranowa w Okowiźnie i Kosakach.

Czerniewscy w Okowiźnie.

Drygalscy w Guji.

Grabowscy w Lękuku.

Kierzowscy.

Krasiński Błażej, starosta prasnyski, w Ruskiej wsi i Trygorcie.

Łosiowie w Jakunowie, Okowiźnie i Stręgielku.

Ossoliński, podskarbi wielki nadworny, w Ruskiej wsi.

Pawłowscy.

Pełkowscy w Żywku; Andrzej Pełkowski był r. 1693 sędzią ziemskim.

Rochowie w Rożyńsku W.

Ruszkowscy r. 1566.

Solaskowie w Rożyńsku W.

Tyszkowie w Szymanowiźnie.

Wątkowscy czyli Burscy w Budrach i Lisach.

Wysoccy w Żabinkach.

Żabińscy w Żabinkach i Grunajku.

Zagórscy w Okowiźnie i Zawadach.

Załuscy w Brożówce i Regulówce.

 

Powiat łecki
Powiat straduński czyli oleckowski

statystyka